“Er is paniek,” constateert bouweconoom Johan Snyman, volgende week één van de sprekers tijdens een crisisbijeenkomst van werkgeverskoepel Master Builders South Africa (MBSA). “Er is reden om zeer bezorgd te zijn, simpelweg omdat plancyclussen in het honderd lopen nu Eskom geen groen licht geeft voor nieuwe projecten.”

Door verouderde krachtcentrales, natte kolen en belabberde langetermijnplanning kampt Zuid-Afrika met een tekort aan stroom. De succesvolle economie dreigt piepend tot stilstand te komen. De elektriciteitscrisis duurt zeker tot 2012, wanneer een nieuwe centrale opent. Tot die tijd moeten consumenten en bedrijven rekening houden met ‘load shedding’ – waarbij Eskom lokaal de stroomvoorziening enkele uren uitschakelt.

In januari ging het fout, vertelt Pierre Fourie, CEO van MBSA. “Drie weken stroomonderbrekingen waren enorm ontwrichtend op de bouwplaatsen. Vervolgens ging de mijnindustrie 10 procent elektriciteit besparen – dat hielp. Maar sinds maandag is het weer mis.” Omdat gemeenten inmiddels preciezer kunnen aangeven wanneer de stroom eraf gaat, zijn de gevolgen kleiner. Maar generatoren kunnen alleen klein werk draaiende houden. “Als je kranen en grondboren stilstaan, moet je het personeel gewoon doorbetalen,” zegt Snyman. “De projecten worden dus duurder.”

Twee weken geleden verraste Eskom door voorlopig geen nieuwe stroomtoevoer voor bouwplaatsen die meer dan 100 kVA gebruiken toe te staan. Dat betekent dat kantoren, winkels, fabrieken en zelfs grotere huizen de komende maanden niet gepland kunnen worden. Een groot vastgoedproject in de zakenwijk Sandton in Johannesburg ligt al stil. Snyman: “Ontwerpers en architecten zijn de eerste die in de knel komen en vervolgens raakt de ‘workflow’ van bouwers in de war. Dat kan bedrijven de kop kosten.”

Volgens de Nederlander Arjan Zijlstra, die namens BAM-dochter Interbeton werkt aan de bouw van een voetbalstadion in Port Elizabeth, worden bouwprojecten die met het WK Voetbal in 2010 te maken hebben ontzien. “Maar in ziekenhuizen gaat de stroom wel uit, dat is toch vreemd.” Hij voorziet geen ramp. “Bouwbedrijven lopen hier op hun tenen. Als dit betekent dat de ‘boom’ enigszins wordt uitgesmeerd, dan is dat alleen maar gunstig.” Snyman denkt echter dat de adempauze alleen goed uitpakt voor de 5 tot 10 grote bedrijven die megaprojecten aankunnen. “De middelgrote en kleine bouwers komen in de knel.”

Fourie hoopt tijdens de crisisbijeenkomst vast te kunnen stellen hoe groot de gevolgen voor sector precies zijn. Cijfers zijn er nog niet. Snyman’s bedrijf Medium-term Forecasting Associates (MFA) doet wel een voorspelling: vorig jaar groeide de bouwinvesteringen met 11 procent tot 70 miljard Rand (5,4 miljard euro). Dit jaar zal dit volgens MFA omslaan in een krimp van 3 procent, gevolg door -7 procent in 2009 en -10 procent in 2010. De huizenmarkt krijgt dit jaar de eerste klap en de non-residential sector is volgend jaar aan de beurt.

Volgens Fourie is al diverse malen van zijn kant tevergeefs geprobeerd om met Eskom om tafel te komen. De oplossing moet van Eskom moet komen, benadrukt ook Snyman. “Het is tamelijk simpel. Als Eskom opheldert hoe lang het gaat duren voor een stroomvergunning verstrekt wordt en wanneer ‘load shedding’ plaatsvindt, zou dat al enorm veel helpen. De onzekerheden moeten uit het systeem.”

De bouwindustrie is de derde grootste werkgever in Zuid-Afrika en president Thabo Mbeki, die eerder zijn excuses heeft aangeboden voor het lakse optreden van zijn regering in de stroomcrisis, zei onlangs dat banenverlies onacceptabel is. De machtige vakbonden hebben al met stakingen gedreigd als het zover komt. Volgens Fourie is banenverlies onontkoombaar. “Dit gaat de sector miljoenen Rand kosten.”

“Die ‘bloody’ tekeningen kloppen voor geen meter.” Een medewerker van Stan Aarts stormt briesend zijn keet binnen. Als technisch manager is ´Interbetonner´ Aarts tweede man op de bouwplaats, na de projectleider van Grinaker-LTA. Al iets niet deugt, moet Aarts het ophelderen. Dit keer besluit hij dat de structural engineer PD Naidoo & Associates (PDNA) moet opdraven om de tekening toe te lichten. Eerder deed hij nog vrij luchtig over ‘het spel tussen bouwer en structural engineer’. Nu zucht hij. “Dit soort dingen mogen in dit stadium eigenlijk niet meer voorkomen.”

Soccer City staat aan de rand van Soweto. De arme township in Johannesburg ontwikkelt zich in razend tempo tot leefbare wijk. Blanken in Zuid-Afrika hebben een rugby- en cricketcultuur, hun zwarte landgenoten in Soweto zijn idolaat van voetbal. Het was feest toen de club Kaizer Chiefs in 1989 Soccer City opende. En het was feest toen Zuid-Afrika het WK 2010 binnensleepte.

“Zuid-Afrika is veel Europeser dan mensen denken,” zegt Aarts tijdens een ronde over de bouwplaats. “Dat zie je aan de kwaliteit van de onderaannemers en de leveranciers. Van liften tot specialistische bouwmaterialen, het meeste is aanwezig. Alleen staal is een wereldwijde markt. De stalen frames voor het dak worden gemaakt door de Italiaanse specialist Cimolai.”

Het stadion staat er sinds 1989, maar was te klein en voldeed niet aan de regels van wereldvoetbalbond Fifa. De gemeente Johannesburg laat het daarom voor 200 miljoen euro opknappen. “Kijk,” wijst Aarts. “De westelijke tribune hebben we gestript.” De bovenste ring zal 1,8 meter ´gelift´ worden. De Fifa heeft regels voor zichtlijnen, zodat fans de wedstrijd goed kunnen volgen. “Vervolgens bouwen we de hele constructie rond het stadion tot de zelfde hoogte.”

Een betonfabriek die 60 vierkante meter beton per uur produceert draait op volle toeren. Er gaat 75.000 m3 beton in het stadion, waarvan 10.000 kubieke meter gebruikt wordt voor 11.000 gietvormen voor de tribunes. “De grootste uitdaging zit niet in de techniek, maar in het volume – de snelheid waarmee gebouwd moet worden”, zegt Aarts. Soccer City wordt met 94.000 zitplaatsen het grootste stadion van Afrika.

Nadat de Zuid-Afrikaanse architect Boogertman Urban Edge & Partners en PDNA klaar waren, konden Grinaker-LTA en Interbeton in februari aan de slag, hoewel de architect en PDNA nog niet klaar zijn. “De afwerking moet bepaald worden en het ontwerp van het dak is nog in volle gang. Vrij laat, moet ik zeggen.” De tekeningen zijn bovendien niet altijd duidelijk. “Ik denk dat in Nederland een ontwerp doorgaans verder uitgewerkt is voor het de tender ingaat.” Aarts weigert echter te zwartepieten: “Het is belangrijk om een positief beeld neer te zetten. Het gaat er hier professioneel aan toe. Zuid-Afrika is niet achterlijk.”

April 2008 moet het beton staan en kan de dakconstructie beginnen. Om windrukken van onderaf op te vangen wordt het stalen frame verankerd met trekpalen. Het dak krijgt ondersteuning van 12 schachten van 24 tot 30 meter hoog. In totaal is 6200 ton staal nodig. Andere technische weetjes: het dak krijgt een oppervlakte van 70.000 m2, de fundering telt 900 heipalen en het stadion wordt ondersteund door pilaren onder een hoek van 23 graden. Installatie van kantoren, toiletten, kiosken en geluidsinstallaties volgt in de eindfase en dan is er nog het veld dat eind 2007 wordt geplant en volgend najaar in het stadion wordt gebracht.

Interbeton zit voor een kwart in het prestigieuze bouwproject, driekwart komt voor rekening van Grinaker-LTA. “Zij zijn samen met Murray & Roberts de grootste aannemer hier”, zegt Aarts. “Wij kunnen toegevoegde waarde bieden dankzij de expertise van zustermaatschappij HBM Stadien- und Sportstättenbau.” Dat is stadionbouwer die ook onder de BAM-paraplu opereert.

Naast twee torenkranen en twee mobiele kranen, levert Interbeton specialistisch personeel: vier Nederlanders en twintig Filippijnse voormannen. Liever had Aarts lokaal voorlui ingehuurd. “We hebben advertenties geplaatst en gesprekken gehouden, maar er kwam te weinig kwaliteit uit.” Vooral blanke Zuid-Afrikaanse voorlui zoeken hun heil de laatste jaren in landen als Dubai en Qatar.

Ook de bouwhausse trekt veel personeel weg. “Er komen vijf nieuwe stadions en dan is er ook nog de Gautrain, een lightrail-verbinding tussen Johannesburg en Pretoria.” Door de overspannen bouwmarkt worstelen de bouwers om binnen budget te blijven. “Er is een enorme prijsescalatie. Alle stadions hebben stoeltjes nodig en een dak. Die wereld is niet zo groot. Misschien moet de bekleding van het dak goedkoper.” Dure panelen moeten het stadion uiteindelijk het uiterlijk van een vlammende Afrikaanse pot geven.

Arbeidskrachten komen uit de buurt van het stadion, een verplichting van de opdrachtgever. “Werving gebeurt vooral door Grinaker-LTA. Zij hebben speciale faciliteiten om ongeschoolde mensen op te leiden.” Aarts kijkt om zich heen: “Er werken hier nu 800 mensen en begin volgend jaar zijn dat er 2500. Ik schat dat ongeveer 7500 mensen uiteindelijk werk aan Soccer City hebben.”

De beveiliging op de bouwplaats is een stuk strenger, glimlacht Aarts. “Elk stuk gereedschap en materiaal moet worden geregistreerd. Je moet alles achter je rug opruimen, anders is het weg. Koperkabels, hamers, alles nemen ze mee. En je weet niet wie het doet, want het is overdag zo´n prettig volk om mee te werken.” Aarts denkt even na. “Maar dan gaat het toch mis.”

April 2009 moet alles klaar zijn, zodat in juni de Confederations Cup gespeeld kan worden, een opwarmertje voor het WK. In Soccer City staat in 2010 de openingswedstrijd en de finale op het programma. De uitstraling van het project voor Interbeton is dan ook enorm en Aarts geniet met volle teugen. “Ik zou er graag bij zijn als hier uiteindelijk de bal gaat rollen”, geeft de Nederlander toe. “Maar het gaat dan toch meer om de opdrachtgever: de mensen van de gemeente Johannesburg. Dat is ook terecht, want zij betalen. De klant is koning.”