De materiële en mentale voorbereiding op een reis naar Mozambique begint al thuis. De ijverige politie slingert er immers zonder pardon automobilisten op de bon die verzuimd hebben twee gevarendriehoeken, een reflecterend hesje, een brandblusser, een ZA-sticker (voor Zuid-Afrika) of een extra aansprakelijkheidsverzekering aan te schaffen. Naïef ogende buitenlanders worden bovendien dikwijls met arrestatie bedreigd voor blunders zoals het niet dragen van een zonnebril, het wél dragen van een zonnebril of andere creatief bedachte ‘overtredingen’. Vooral rond de hoofdstad Maputo en de kustweg naar het noorden proberen corrupte dienders op deze manier geld af te persen, door een ‘oplossing’ voor de vermeende misdaad te suggereren.

Wie tijd heeft kan de grens vanuit Zuid-Afrika op ontspannen manier oversteken in het Krugerpark of langs de kust, maar dan moet je wel over een auto met vierwielaandrijving beschikken om de zandwegen in Mozambique te trotseren. Overigens vallen die routes vaak te verkiezen boven veel van de verharde wegen in het land (behalve de tolweg naar Maputo). Wij zijn heel wat gewend qua Afrikaanse gatenkaaswegen, maar de bijkans onmogelijke slalomtocht tussen Boane en Bela Vista zal ons nog lang bijblijven.

Nog poreuzer dan het asfalt is de grens. Wij gingen de grote grenspost over bij Ressano Garcia (Lebombo in Zuid-Afrika) over, maar dagelijks sluipen tientallen gelukzoekers illegaal Zuid-Afrika in. Vaak kiezen de wanhopige vluchtelingen een route door Krugerpark en niet zelden vallen mensen er ten prooi aan hongerige leeuwen.

Al na vijf minuten kwam de ambtenaar terug. Ook dit keer stond ons een verrassing te wachten bij een grensovergang: het was een peuleschil. Van de beruchte lange rijen geen spoor, de gladde jongens die hun ‘hulp’ aanboden voor een ‘versnelde procedure’ schudden we goed geluimd af en onze paspoorten werden niet gegijzeld. En zowel mijn visum als de luxueus ogende factuur waren voorzien van een pasfoto zo blauw als de Mozambikaanse winterlucht.

Dit weekeinde trouwt ‘JZ’ voor de zesde keer, dus het was de hele week ginnegappen geblazen op Twitter. In de Zuid-Afrikaanse kranten griffelden en gniffelden spotprenttekenaars er vrolijk op los, maar hier en daar verschenen ook serieuze commentaren. De strekking daarvan was, Herman Finkers indachtig, dat heeft zo’n jongen (70) toch niet nodig?

Zuma is een Zoeloe van de oude stempel, die zijn statuur en rijkdom toont door middel van het aantal vrouwen (en koeien) dat hij erop na houdt. De gelukkige is dit keer Bongi Ngema, voor wie de president de bruidschat (koeien) al lang geleden ophoestte. Zij wordt Zuma’s vierde vrouw, want één van zijn eega’s pleegde zelfmoord en de vooraanstaande ANC-politica Nkosazana Dlamini-Zuma scheidde van hem.

Volgens Zuma’s woordvoerder betaalt zijn baas de bruiloft in diens afgelegen woondorp Nkandla uit eigen zak. Maar een president met een dergelijke harem loopt wel degelijk in de papieren, zo blijkt uit de persverklaring. Alle echtgenotes en verloofdes kunnen op kosten van de staat gebruik maken van ondersteunend personeel – zoals een secretaresse – en hun transportkosten worden ook uit de schatkist betaald.

Om die reden geeft Zuma’s ‘elastieke familie’ volgens The Sowetan het verkeerde signaal af. Bovendien waarschuwt zijn eigen HIV- en aidsbestrijdingsbeleid dat het hebben van meerdere seksuele partners leidt tot verspreiding virus, dat vooral veel voorkomt in plattelandsgebieden als Zoeloeland. “Hier lijkt de boodschap dat wij, als een natie, moeten volgen wat hij zegt, niet wat hij doet. Niet echt een voorbeeld.”

De hoofdredactie van krant vraagt zich bovendien af of de bejaarde president – vader van ruim twintig kinderen van wie er eentje nog geen twee jaar oud is – wel een gezonde verhouding tussen werk en familieleven kan hebben. “Met zijn drukke agenda, waar van hem wordt verwacht dat hij een complexe groei-economie als Zuid-Afrika vertegenwoordigt, kan dit land er met het verstand niet bij hoe hij zijn kinderen de aandacht kan geven die ze verdienen.”

Lees de beklemmende reportage HIER (pdf)

De 49 poortjes hebben vrolijke namen van inheemse vogels gekregen, zoals Kwikkie (kwikstaart), Ilowe (Nijlgans) en Barbet (baardvogel) en is voorzien van camera’s en scanners voor zogenaamde e-tags. Al maandenlang verbazen weggebruikers zich over het spookachtige blauwe licht dat de poortjes verspreiden en dat vooral ‘s nachts surrealistisch aandoet. Betalen hoeven ze nog niet.

Waarom barstte de discussie op verjaardagfeestjes en in barretjes pas los nadat het pleit beslecht was? Veel Zuid-Afrikanen gingen er van uit dat de verbreding (tot zeven banen per rijrichting) van 185 kilometer asfalt in ‘s lands economische hart met het WK voetbal in 2010 te maken had. Pas later viel het kwartje: voor het Gauteng Freeway Improvement Project zijn miljarden geleend die een grotendeels buitenlands consortium nu via tol wil terugverdienen. Dat was politiek netjes afgetikt in technische parlementscommissies; zo gaat dat als één politieke partij een absolute meerderheid heeft.

Niet alleen oppositiepartij DA schreeuwt nu moord en brand, maar ook vakbondskoepel Cosatu – een cruciale partner van regeringspartij ANC. Onder die druk stelde de regering de gemiddelde tolprijs per kilometer onlangs bij van van 6,5 naar 3 eurocent, met een maximaal maandbedrag van 550 rand (54 euro). Maar Cosatu – een club die miljoenen demonstranten op de been kan krijgen – houdt voet bij stuk en roept op tot een boycot: “We zijn geen melkkoe voor de winst van buitenlandse investeerders.”

De reacties op krantenwebsites zijn ook niet mals: “Dit gaat tot inflatie leiden”, “dit spekt de zakken van corrupte politici” en “zodra we de lagere tolprijs accepteren verhogen ze het bedrag”. Sommige Zuid-Afrikanen zeggen dat ze de heffing domweg niet kunnen betalen en daarom familieleden aan de andere kant van de stad na de invoering van de tol in mei niet meer kunnen bezoeken. President Jacob Zuma komt er nu net als Netelenbos achter dat je niet zomaar wegkomt met een Kwikkie.

Deze week nam het Wereldvoedselprogramma Curtis James Jackson III – de echte naam van 50 Cent – op sleeptouw in Somalië. De hulpspecialisten van de VN weten natuurlijk donders goed dat de belofte van de artiest om “1 miljard kinderen in Afrika” te voeden nergens op slaat, maar een beroemdheid trekt altijd camera’s, aandacht en wellicht zelfs geld.

Ze bedoelen het goed, zeggen zelfs critici van fanatieke Afrikahelpers als Bono, George Clooney, Madonna of onze eigen Doutzen Kroes er meestal bij. Dat zou best kunnen. Maar wil de persoon, het dorp of het land dat structureel beter af is dankzij de decennia lange bemoeienis van een Ierse rockzanger zijn hand opsteken… En wie of wat profiteert er het meest van een fotogenieke zwart-op-wit knuffel met kind: de desbetreffende Malawiaanse of Tanzaniaanse koter of de imago’s van de goedertieren popveteraan en het Friese topmodel?

De kritiek op groot- én kleinschalige hulpprojecten in de derde wereld neemt toe. Een Europese bakvis die “een jaar iets in Afrika gaat doen” bevestigt immers het beeld van hulpeloze inboorlingen, die “duurzaam” op weg geholpen moeten worden. Handel in plaats van hulp is daarom steeds vaker het devies. Een groeiende economie is immers het beste medicijn tegen armoede en honger.

Dat moet 50 Cent’s op zijn eigen kromme manier geïnspireerd hebben om een flinke duit (van een ander) in het zakje te doen met zijn ‘verantwoord kapitalisme’, zoals hij het noemt. Dat de gulle giften van de rapper afhankelijk zijn van de aankoop van een duur vitaminedrankje heeft hij afgekeken van Bono. Met diens Product Red koppelde de Ier productmarketing voor het eerst op grote schaal aan dat zalige gevoel als consument iets te doen voor anonieme armoedzaaiers ergens in Afrika.

West-Afrika bewijst de laatste jaren dat politieke ambities niet alleen zijn voorbehouden aan Amerikaanse acteurs. Nadat George Weah furore maakte bij AC Milaan, deed de topvoetballer een tevergeefse gooi naar het presidentschap in Liberia. Afgelopen jaar probeerde hij nog vice-president te worden, maar ook dat mislukte. Chelsea-voetballer Didier Drogba zit in Ivoorkust in een commissie die voor waarheidsvinding en verzoening moet zorgen na een bloedige burgeroorlog.

In Senegal is een zanger nu dus kandidaat bij de presidentsverkiezingen van eind volgende maand.
N’Dour gaat daarmee een stuk verder dan zijn muzikale vrienden Peter Gabriel, Sting, Paul Simon, Bruce Springsteen en Wyclef Jean, allemaal politiek bevlogen zangers waar de Afrikaan duetten mee opnam. Jean wilde overigens wel degelijk president van Haïti worden, maar hij werd op het nippertje gediskwalificeerd.

Youssou N’Dour (52) is populair in de hoofdstad Dakar en de rest van het land, omdat hij altijd in Senegal is blijven wonen nadat hij wereldberoemd en rijk werd. Internationaal staat hij bekend om zijn talloze benefietconcerten en zijn werk voor VN-kinderorganisatie Unicef. Hoog opgeleid is hij niet, zo gaf hij eerder deze week toe. “Maar ik heb mijn competentie, toewijding en efficientie keer op keer bewezen. Van reizen leer je net zo veel als van boeken.”

Hoewel president Wade (85) op typisch Afrikaanse wijze aan het pluche geplakt zit, geldt N’Dour als serieuze kandidaat. Veel Senegalezen hebben genoeg van het huidige regime en, wellicht nog belangrijker, N’Dour is eigenaar van een aantal populaire tv- en radiozenders. Wade probeerde het media-imperium van de zanger al eens de nek om te draaien, maar dat liep op niets uit. Duidelijkheid over welk beleid de zanger in Senegal voor ogen staat laat overigens nog op zich wachten. Misschien dat hij nog ergens 7 seconden kan vinden om daar over na te denken.

We bevinden ons in Zuid-Afrika, nabij het wereldberoemde Krugerpark, maar meer mogen we niet prijsgeven over de locatie waar twintig zeldzame zwarte neushoorns worden losgelaten. Zeker 341 neushoorns zijn dit jaar al gestroopt, dat is gemiddeld meer dan één van de prehistorisch aandoende dieren per dag. Het Zuid-Afrikaanse leger is inmiddels betrokken bij de strijd tegen de zwaarbewapende stropers, die daarom letterlijk hun leven wagen voor enkele honderden euro’s.

“Gelukkig voor de zwarte neushoorn zijn er meer witte neushoorns,” zegt Flamand, terwijl het dier zijn eerste onwennige stappen zet en even aan en struik knabbelt. “Bovendien zijn de witte neushoorns meestal in groepen en hebben ze grotere hoorns en zijn ze daarom interessanter voor stropers.” De grazende, grotere witte neushoorns (met de wijde lip) stierven vorige eeuw zowat uit, maar dankzij strikte natuurbescherming (vooral in Zuid-Afrika) zijn er nu weer meer dan 20.000. De wereldwijde populatie van de solitaire, bladetende zwarte neushoorn (met de puntlip) groeit nu ook en is ruim 4000, het dubbele van 1990.

Sinds 2003 betaalt het Nederlandse Wereld Natuur Fonds (WNF) de kosten van het Black Rhino Range Expansion Project , dat er voor zorgt dat het beest weer overal in het historische verspreidingsgebied rondloopt. “De dieren krijgen een chip in hun hoorn en bij deze twintig experimenteren we ook met een gps-enkelband, zodat we ze kunnen volgen,” aldus Flamand. Op die manier kunnen de natuurbeschermers zien of de dieren aarden in hun nieuwe omgeving, maar door de stroperij zijn er ook voortdurende patrouilles nodig. “Beveiliging is tegenwoordig taak nummer één.”

De stroperij is de afgelopen jaren geëxplodeerd in Zuid-Afrika, waar tot 2007 jaarlijks ‘slechts’ enkele tientallen neushoorns werden gestroopt. In Azië gaat het nog slechter met de daar levende neushoornsoorten. De Javaanse neushoorn is onlangs uitgestorven in Vietnam, waar de grootste vraag naar hoorns lijkt te bestaan.De poeder van hoorns is er een populair bestandsdeel in medicijnen.

Stefan van de Borre kijkt toe terwijl de volgende zwarte neushoorn door dierenartsen voor het laatst wordt gecontroleerd. “Een bankoverval is moeilijker. Dit is een gebied van 40.000 hectare, waar je 24 uur per dag kan toeslaan en waar slechts 15 tot 20 bewakers rondlopen.” Van de Borre, een Belg, heeft een beveiligingsbedrijf in Zuid-Arika en is actief bij de neushoornoorlog betrokken. “Tussen het afschieten van de neushoorn en het wegrennen met de hoorn zit soms maar 15 minuten. De stropers kennen de bush bovendien als hun broekzak.” Het voetvolk dat zijn leven waagt wordt met een fooi afgescheept, voor hen tien anderen als de patrouilles hen betrappen. De Aziatisch-Afrikaanse syndicaten die 500.000 dollar per hoorn vangen ontspringen echter doorgaans de dans.

Sommige Zuid-Afrikanen willen gif verwerken in de hoorns, zodat de eindgebruikers ziek worden. Veel anderen suggereren dat legalisering van het ‘oogsten’ van de hoorn de oplossing is, die de criminaliteit in de kiem zal smoren, er is immers criminaliteit rond schapenwol. De Zuid-Afrikaanse regering onderzoekt die optie zelfs, maar WNF en de meeste natuurbeschermers zijn tegen. Van de Borre ook: “Daarmee werk je de illegale handel alleen maar in de hand. De potentiële vraag naar hoorns is nu al 50.000 en er zijn 22.000 neushoorns in Zuid-Afrika.”

In sommige natuurgebieden zagen boswachters nu zelf de hoorns van de beesten af om ze onaantrekkelijk te maken voor stropers. Van de Borre: “Maar dat kan niet in gebieden waar leeuwen voorkomen, want dan worden de neushoorns een eenvoudige prooi.” Bovendien zijn zelfs kleine stompjes hoorn (die met 12 centimeter per jaar groeit) interessant voor stropers. Volgens de Belg is een ‘integraal veiligheidsplan’ voor heel Zuid-Afrika (dat verreweg ‘s werelds meeste neushoorns herbergt) de enige oplossing. “Nu loopt iedereen achter zijn eigen neushoorns aan, dat heeft geen zin.”

Voor veel inwoners van ‘s werelds armste continent bestaat een maand eerder uit vier begrafenissen en een bruiloft dan andersom. Alle vrienden, bekenden en familie worden geacht van de partij te zijn. Niet gek dus dat de kleurrijke bijeenkomsten niet alleen dienst doen als laatste groet aan de overledene, maar ook als een wekelijkse trekpleister voor ontspanning en ontmoeting. De ideale plek, zelfs, voor jongeheren en –dames om verliefd te worden.

De traditie – vaak een combinatie van Christendom en voorouderverering – is tegenwoordig een heuse industrie. Van de Kaap tot Dakar tot Mombasa vind je langs stoffige straatjes kistenmakers, begrafenisorganisatoren en levensverzekeraars. In landen met hoge hiv-cijfers zoals Zuid-Afrika vragen die verzekeraars enorme premies van lieden die geen cent te makken hebben. De families zitten in de tang: een luxe begrafenis is een moetje, want de status van een familie wordt afgemeten aan de luxe van de laatste uitvaart. Sinds de komst van mortuariums geldt in landen als Ghana ook een lange wachttijd tussen overlijden en begrafenis als statussymbool.

De Zuid-Afrikaanse vereniging van begrafenisondernemers is momenteel bezig rotte appels uit de organisatie te gooien. Veel eendagsvliegen kunnen hun beloftes niet nakomen. Soms vraagt men dorpelingen om een torenhoge premie, waarvoor dan twee verzekeringen worden afgesloten. Bij overlijden gebruikt de uitvaartsbandiet dan één polis voor de bekostiging van de uitvaart. De andere uitgekeerde polis verdwijnt rechtsstreeks in zijn achterzak.

En dan zijn er natuurlijk nog miljoenen die helemaal geen verzekering hebben afgesloten en met de hele familie geld bij elkaar sprokkelen of zich diep in de schulden steken. Zo slagen veel arme Afrikanen er nooit in om wat geld te sparen, want tegen de tijd dat er wat opzij is gezet overlijdt er weer een familielid. In de jaren 80 riep de Ghanese leider Jerry Rawlings al eens een heuse commissie in het leven om de negatieve invloed van dure begrafenissen op de economische groei te onderzoeken. Maar niets kon de trend stoppen, ook geen militaire despoot.

Een takje kraakt en voetstappen klinken steeds dichterbij. Het is aardedonker en behalve het onheilspellende stapgeluid is het muisstil in het bos. Het gezin Elbertse ligt in bed in hun nieuwe droomhuis, maar van slapen komt het niet. Ze hadden de waarschuwingen over onveiligheid in Zuid-Afrika in de wind geslagen en een huis in de bush gekocht. Gewapend met een zaklamp besluit vader Jurgen poolshoogte te nemen…

Meer lezen over Nederlanders in de bush? Klik… HIER!

Pers, waarnemers of hulpclubs komen de pariastaat in de Hoorn van Afrika niet in en kunnen de vermoedens dat het Noord Korea-achtige regime een hongersnood verbergt dus niet toetsen. President Isaias Afewerki heeft geen behoefte aan pottenkijkers, want Eritreërs kunnen voor zichzelf zorg, zegt hij trots. Wie dat niet met hem eens is en toch de grens met Ethiopië over wil vluchten, wordt zonder pardon door grenswachten neergeschoten.

Eritrea werd in 1993 onafhankelijk van Ethiopië. De twee landen vochten een felle grensoorlog uit in 1998. Afewerki heeft zich sindsdien steeds verder geïsoleerd en het maskeren van een hongersnood is volgens de VN slechts het topje van de ijsberg van misdaden van dit regime. Zo zou de regering zich schuldig maken aan (mensen)smokkel en het witwassen van geld. Bovendien zou Eritrea regelmatig wapens en geld leveren aan oppositiebewegingen in buurlanden, waaronder de Somalische moslimextremisten al-Shabab.

Afewerki ontkent de beschuldigingen stuk voor stuk en verraste deze week met een bezoek aan de Oegandese hoofdstad Kampala voor gesprekken met zijn collega Yoweri Museveni. Er was voldoende gespreksstof: Oegandese soldaten vechten namens de Afrikaanse Unie vrijwel dagelijks met al-Shabab in Somalië en Eritrea is dan ook zeer impopulair in Oeganda. Er gelden momenteel een wapenembargo en persoonlijke restricties voor Eritrese politici en sommige Afrikaanse landen, waaronder aartsvijand Ethiopië, willen die sancties uitbreiden.

Dat kan zelfs het eigenwijze Eritrea zich niet veroorloven, zeker nu het steeds duidelijker wordt dat er enorme schatten in de bodem verstopt liggen. Een Canadees en een Australisch bedrijf zijn inmiddels al aan het graven naar goud, koper en zink en Afewerki lijkt zich plots te beseffen dat die rijkdommen ook ergens verkocht moet worden. En voor handel heb je vrienden nodig. Waar in veel Afrikaanse landen de vondst van grondstoffen een vloek is gebleken, leidt de goudkoorts in Eritrea op termijn hopelijk tot meer openheid. En minder scherpschietende grenswachten.