De gesprekken tussen Nederlanders die in het buitenland naar de opera gaan zeggen veel over het land waarin ze wonen. De parkeerproblemen van Parijs, de kosten van een kindermeid in New York en mooie bestemmingen voor een weekendtrip rond Sydney. Allemaal keurige, burgerlijke onderwerpen om tijdens een glaasje wijn een boom over op te zetten. In Gaborone gaat het over bavianen.

Gaborone is de hoofdstad van Botswana, een dun bevolkt land in het zuiden van Afrika en één van de minst waarschijnlijke locaties voor een operahuis. Maar wie de stad aan de zuidkant uitrijdt en een route door de wildernis volgt, staat plots voor het No1 Ladies Opera House. De omgebouwde garage is het geesteskind van de Britse schrijver Alexander McCall Smith, bekend van zijn detectivereeks over een vrouwelijke speurneus in Botswana – in het Nederlands vertaald als ‘Het beste dames detectivebureau’.

En waar het theater tot voor kort het toneel was voor kleine concerten, lezingen en marktjes werd er deze maand voor het eerst een heuse opera opgevoerd. Het door McCall Smith geschreven libretto van The Okavango MacBeth is een hilarisch verhaal over een troep bavianen, die door de rest van de dierenwereld wordt verbannen en door een stel wijsneuzerige primatologen in de gaten wordt gehouden. Lady MacBeth haalt MacBeth over om de leider van de troep te vermoorden, maar de snode vrouwtjesbaviaan wordt uiteindelijk zelf door een luipaard opgepeuzeld.

Wie wil er nog naar de professionele opera in Parijs, New York of Sydney als je naar een voorstelling kunt van lokale sterren als Tshenolo Segokgo (Lady MacBeth) en Gape Motswaledi (primatoloog)? Ik niet! Aan de hand van pianist David Slater brenkt het ensemble van twaalf ‘Batswana’ amateurzangers een geïnspireerde muzikale opvoering – met als bonus een dieper inzicht in de wereld van de bavianen.

„Ik haat bavianen,” zegt een Nederlandse commercieel tekstschrijfster na afloop van de show. „Ik had ze onlangs nog op de keukentafel en dan zijn ze met geen mogelijkheid weg te krijgen,” valt een verpleegster haar bij. „Binnenkort zitten ze allemaal bij ons in de tuin als er weer fruit aan de bomen zit,” klaagt een ander. Een honderdtal mensen vormt de Nederlandse gemeenschap in Gaborone – niemand zegt de drukte en de files van hun geboorteland te missen. „Dan zeuren we liever over bavianen.”

Na wereldwijde omzwervingen in de hotelwereld is Maarten van den Nieuwenhuijsen nu directeur Zuidelijk Afrika voor de Rezidor Hotel Groep. “Wij zijn op weg de grootste in Afrika te worden.”

Wat verder Ter Tafel Komt

Maarten van den Nieuwenhuijsen
directeur Zuidelijk Afrika, Rezidor Hotel Groep

Ik ben een nieuwe hobby begonnen. Ik vlieg!”, onderbreekt Maarten van den Nieuwenhuijsen (44) abrupt het gesprek over de expansie van de Rezidor Hotel Groep, de moeizame start in Johannesburg en het wereldkampioenschap voetbal dat volgend jaar in Zuid-Afrika plaatsvindt. “Toen ik jong was wilde ik al piloot worden. Het is een fantastische ervaring om zelf een vliegtuig te besturen.”

De eerste vliegles kreeg de hotelier vorig jaar cadeau van zijn vrouw Annette. “Misschien is het een kleine midlifecrisis”, lacht Van den Nieuwenhuijsen verlegen. Enthousiaster: “Het is écht iets om in Zuid-Afrika te doen: qua weer, qua afstanden en qua kosten.” Met alleen middelbare hotelschool op zak werkte Van den Nieuwenhuijsen zich op. Zijn drang naar buitenlands avontuur is ontembaar, maar een waaghals is hij niet. “Ik had al lang solo mogen vliegen, maar…..” Een berustende zucht. “Binnenkort gaat het wel gebeuren.”

Eerlijkheid en voorzichtigheid typeren zijn uitspraken – kwaliteiten die ook zijn opmars in de hotelwereld verklaren. Als regiodirecteur voor Zuidelijk Afrika heeft de geboren Voorburger vier hotels onder zijn hoede en dat worden er rap meer. Het van oorsprong Scandinavische Rezidor – het hoofdkwartier staat nu in Brussel en het Amerikaanse Carlson heeft een flinke vinger in de pap – heeft zijn oog laten vallen op ’s wereld armste continent. De lijst van geplande openingen is duizelingwekkend. “Wij zijn hard op weg om de grootste internationale hoteloperator
in Afrika te worden.”

Locatie van het gesprek is restaurant Vivace in het Radisson Blu Hotel in Sandton, hét zakencentrum van Johannesburg – “én van heel Afrika ten zuiden van de Sahara”. Alles is Italiaans: van het uit Toscane geïmporteerde San Pellegrino-mineraalwater tot het eten zelf.

Druk is het niet in de lobby en het restaurant. Aanvankelijk was het ploeteren, erkent Van den Nieuwenhuijsen. “We hadden een moeilijke start vorig jaar december. Dan is het hier zomervakantie en tegelijkertijd drong de internationale crisis door in Zuid-Afrika. Het hotel bevindt zich in de opstartfase, maar na de eerste drie maanden zagen we gestaag verbetering.” Van den Nieuwenhuijsen wijst door het raam van de dertiende etage naar een bouwplaats. “Kijk, daar wordt nog een Radisson Blu gebouwd en verderop komt een Park Inn – juni volgend jaar hebben we hier 760 bedden en zijn we de grootste internationale speler in Sandton.”

Naast Radisson Blu en Park Inn exploiteert Rezidor de merken Regent, Country Inns & Suites en het modieuze Missoni. “Twee jaar geleden is besloten dat we dit continent gaan veroveren.” Van den Nieuwenhuijsen verwacht dat Johannesburg uiteindelijk zeven Rezidor-hotels telt en ook de portefeuille in Kaapstad groeit. Bovendien wordt in booming hoofdsteden als Maputo en Lusaka gebouwd. Luanda – hoofdstad van Angola – staat op de rol voor 2012. Elders in Afrika gaan hotels open in Nigeria, Kenia, Congo, Libië en zelfs Mali. En dat terwijl het slecht loopt in Sandton? Van den Nieuwenhuijsen lacht. “Nou, we maken hier natuurlijk wel winst.”

Gelukkig komt het WK voetbal dichtbij. “Wij verwachten natuurlijk veel van 2010. Dit toernooi is een goed visitekaartje voor Zuid-Afrika. Sommigen zeggen dat er te weinig kamers zullen zijn, maar niemand komt zonder eerst accommodatie te regelen. Op veiligheidsvraagstukken is men goed voorbereid. Natuurlijk trekken dit soort sportevenementen meer zakkenrollers en tasjesdieven, maar dat is overal ter wereld zo.”

Waar een kamer in Sandton normaal 2.800 rand (250 euro) kost, wordt dat tijdens het voetbaltoernooi 4.300 rand (400 euro). Sponsoren en media betalen blijkbaar grif, want het hotel is vol tijdens het WK. Het Nederlands elftal zit op steenworp afstand in het Hilton, maar Van den Nieuwenhuijsen treurt niet echt om de afwezigheid van teams. “Als een team na de eerste ronde wordt uitgeschakeld, verdwijnt hun hele entourage.”

Hoewel Van den Nieuwenhuijsen nu zou doorstuderen aan een hogere hotelschool – “Je moet meer afweten van e-commerce, strategisch management en leiderschap.” – klinkt zijn carrière als een sprookje. ”Ik ben op het strand in Scheveningen begonnen toen ik veertien jaar was. Mijn moeder wist niet wat ze de hele zomer met mij aanmoest en vroeg bij strandtent Hennie en Martin of ik daar kon werken. Ik deed alles: stoelen klaarzetten, bedienen. Op de fiets naar het werk toe, mooi was dat. Ik heb het met veel plezier gedaan.”

Zijn ouders bestierden de fameuze kledingzaak Het Jagershuis, waar Hagenaars van stand bijna een eeuw lang klassieke mode, jacht-, en rijkleding kochten. “Ga alsjeblieft wat anders doen, zei mijn vader, want het runnen van een eigen zaak viel hem zwaar.” Dus ging zoon Maarten aan de slag bij het Smulplein van de V&D en later bij sterrenrestaurant Villa Rozenrust in Leidschendam.

Via een stage werkte Van den Nieuwenhuijsen drie jaar bij het InterContinental Hotel in Luxemburg. Daarna volgden steeds hogere functies in Keulen, Düsseldorf en Dubai. “Vervolgens kwam ik bij het Radisson in Amsterdam. Ik was toen tien jaar weg uit Nederland.” Na Berlijn en Peking belandde de hotelier in de Saoedi-Arabische hoofdstad Riaad. “Dat was tijdens de Tweede Golfoorlog. Er vonden regelmatig bomaanslagen op westerse compounds plaats. Het was een moeilijke tijd, maar we hebben erg goede vrienden aan die tijd overgehouden.” Toen het te gevaarlijk werd was het tijd voor een nieuw avontuur. “Ik ben vertrokken naar Kaapstad, een prachtig hotel aan de kust. Hier in Zuid-Afrika ligt mijn hart. De mensen zijn warm en hebben een echte glimlach. Er is zoveel diversiteit: vier seizoenen, walvissen, zon en bush.”

En er zijn uitdagingen. “Mensen zien hun werk in de hotellerie als een baan en niet als een carrière”, vindt Van den Nieuwenhuijsen. Ook de bedizening in Vivace is volgens hem nog te ongeïnspireerd. “De mensen komen uit een township en moeten hier een vijfgangenmenu serveren. Het is aan ons om hen op te leiden.” Van den Nieuwenhuijsen wijst op zijn Yes I Can!-speld. “Je hoeft echt niet op alles ‘ja’ te zeggen. Maar als een dame met nat haar naar de receptie van het hotel komt omdat de haardroger kapot is, kun je geld teruggeven. Je kunt ook zeggen: ik rijd u even naar de kapper om de hoek. Die houding probeer ik mensen aan te leren.”

Hoe gaat u om met cultuurverschillen?
“Leiderschap is het belangrijkst. Het werkt ontzettend destructief als het personeel niet positief over de zaak denkt. Je moet een goede gastheer zijn en het commerciële management onder de knie hebben, maar uiteindelijk moet je een leider zijn. Dat kan niet iedereen, je moet het hebben.”

Welke problemen zijn typisch Zuid-Afrikaans?
“Vanwege de apartheid hebben we hier Black Empowerment (bedoeld om door middel van ondermeer aanname-, en inkoopbeleid en training de achtergestelde positie van de zwarte meerderheid recht te zetten, red.). Dat is een leuke uitdaging.”

Werken gelijke kansen voor iedereen niet beter?
Voorzichtig: “Ik denk dat het noodzakelijk is om de balans te herstellen, op den duur moet het dan mogelijk zijn om Black Empowerment af te schaffen.”

Johannesburg, dat is toch een crimineel nest?
“Iedereen is negatief over Johannesburg, maar ik vind dat volledig ongegrond. Natuurlijk is er criminaliteit. Je moet voorzorgsmaatregelen nemen, maar voor de rest is het hier fantastisch. Er is zoveel te doen! In Zuid-Afrika wordt het geld in Johannesburg verdiend en in Kaapstad uitgegeven. Daarom is dit toch meer mijn stad – Kaapstad blijft een heel mooie vakantiebestemming.”

Is dit weer een tussenstop?
“Nee, ik ga voorlopig druk aan de slag nu er zoveel hotels bijkomen. Het succesvol openen van meer hotels in Zuidelijk Afrika is een intensief en moeilijk karwei. Qua inkoop, accounting en personeelszaken zijn er ontzettend veel schaalvoordelen te behalen, zeker als we hier straks drie hotels binnen 500 meter hebben. Ik geniet erg van werken in het buitenland en ik vind het belangrijk dat onze kinderen in een internationale omgeving opgroeien.”

Internationaler dan u wordt lastig.
Lachend: “De wereld wordt steeds kleiner.”

Dat Afrikaanse landen met een rijkdom aan bodemschatten ook democratisch en verstandig bestuurd kunnen worden, bewijst Botswana al sinds de onafhankelijkheid in 1966. Maar de economische malaise hakt er hard in bij de gewone man en vrouw – en volgens de oppositie is president Ian Khama een dictator in de dop.

Het leek de afgelopen weken alsof er een soort spelshow in de open lucht aan de gang was in Botswana, dat zo groot is als Frankrijk maar slechts 1,8 miljoen inwoners heeft. Overal reden pickup trucks rond met enthousiast joelende jongelui in het ’bakkie’ – allemaal in rode óf gele óf groene tshirts. De straatteams van de drie politieke partijen probeerden nog een paar extra zieltjes te winnen voor de gisteren gehouden parlementsverkiezingen.

„Wij hebben al decennia lang vrije verkiezingen”, pocht Otlaadisa Koosaletse, maar dan betrekt zijn gezicht. „Vrij, maar niet eerlijk”, meent de parlementskandidaat voor oppositiepartij BDF (gele t-shirts) in Lobatse, 60 kilometer buiten de hoofdstad Gaborone. „De regeringspartij BDP gebruikt overheidsfinan- ciën om campagne te voeren – inclusief helikopters en de staatsmedia. De oppositiepartijen krijgen geen cent.” Waar bodemschatten in de meeste Afrikaanse landen tot burgeroorlog en corruptie leidden, investeert Botswana – de grootste diamantexporteur ter wereld – de opbrengst al decennia in gratis onderwijs en infrastructuur. Dat verklaart de populariteit van de BDP partij van Khama (rode tshirts), die Botswana sinds de onafhankelijkheid regeert. Toch worden de oppositiepartijen BDF en BCP (groene tshirts) populairder. „Er zijn maar weinig mensen die echt van de diamantenrijkdom profiteren”, zegt Koosaletse. „De mensen met lage inkomens stemmen daarom op de oppositie.”

Door de economische crisis is de vraag naar diamanten bovendien klein en veel goedgeschoolde ’Batswana’ zijn werkloos. De enige andere sector die buitenlandse valuta oplevert is het safaritoerisme.

Ondanks het districtenstelsel is de campagne van de oppositie vooral gericht tegen Khama, oud-legerleider en zoon van Botswana’s eerste president Seretse Khama. „De huidige president vertoont dictatoriale trekjes; een gevaar voor de democratie”, zegt Koosaletse. Khama zette onlangs in zijn eigen partij topfiguren op een zijspoor en staat aan het hoofd van een veiligheidsdienst dat een aantal onopgehelderde moorden op het geweten heeft. „Net zoals vroeger bij de KGB of de Gestapo.”

Khama – die tot afgrijzen van lokale stamoudsten niet getrouwd is – is een piloot en natuurliefhebber die geen corruptie accepteert. Dankzij zijn traditionele wortels en zijn vele werkbezoeken is hij ongekend populair op het platteland. Als president verving hij vorig jaar Festus Mogae en sindsdien hamert hij op dicipline.

„Met democratie heeft dat niets te maken”, vindt Koosaletse, die met lede ogen aanziet dat Khama in het Westen Voorbeeldig Botswana kiest voor of tegen eigenzinnige president. Dat Afrikaanse landen met een rijkdom aan bodemschatten ook democratisch en verstandig bestuurd kunnen worden, bewijst Botswana al sinds de onafhankelijkheid in 1966. Maar de economische malaise hakt er hard in bij de gewone man en vrouw – en volgens de oppositie is president Ian Khama een dictator in de dop. als kampioen van de democratie te boek staat omdat hij het wanbestuur van de despot Robert Mugabe in buurland Zimbabwe keihard veroordeelt.

Als de BDP volgens verwachting de meerderheid vasthoudt dan kiest het parlement Khama weer als president. De twee oppositiepartijen hebben afgelopen week voor het eerst gezegd de handen ineen te zullen slaan om een einde te maken aan de ruim 40-jarige alleenheerschappij van Khama’s partij. „Zolang de BDP onbedreigd de meerderheid had, was het gemakkelijk voor die partij om de democratische weldoener uit te hangen, maar nu de positie bedreigd wordt komen er plots strenge mediawetten en loopt de democratie gevaar.” Koosaletse cynisch: „Botswana begint steeds meer op een gewoon Afrikaans land te lijken.”

Maar Gaborone leek gisteren erg weinig op andere Afrikaanse hoofdsteden – met comfortabele winkelcentra en goede wegen in plaats van kleurrijke chaos en vuilnis. Diverse mensen bekenden gisteren op de oppositie te stemmen, maar weigerden hun naam te geven. De stembusgang verliep echter professioneel, vond inwoonster Gasenna Mohuptsiwa nadat ze haar briefje in de stembus had laten vallen. „Ik ben blij dat ik voor de toekomst van mijn land heb kunnen stemmen.”

Kroonprins Willem-Alexander laat een vakantievilla bouwen in Mozambique. Maar waarom mokken de lokale inwoners?

Vijf schooltjes, een kliniek, een marktplaats en een aanlegsteiger zijn er gebouwd in hun afgelegen oord van mul duinzand en mangrovebos. Ze mogen jarenlang meehelpen balken sjouwen en bospaden uithakken en krijgen daar tientallen euro’s maandloon voor. Er wordt zelfs een duur hek gebouwd om olifanten uit hun provisorische moestuintjes te weren.

Dus verwachtte ik niets dan lofzang tijdens mijn bezoek aan Machangulo, een schiereiland ten zuiden van de Mozambikaanse hoofdstad Maputo. Tot mijn verbijstering werd er vooral gemopperd op het Panorama-project dat vooruitgang en werkgelegenheid naar de landtong brengt. Het is de ‘landkwestie’ die ons dwarszit, zegt winkeleigenaar Filamon Chivambo. De lokale bevolking begrijpt niet dat ze niet meer zomaar hun huisjes kunnen verbouwen, winkeltjes kunnen beginnen of een nieuwe moestuin kunnen aanleggen. Maar de situatie is duidelijk: Panorama least het gebied eerlijk van de overheid.

Bovendien stemden de stamoudsten, blij gemaakt met nieuwe huisjes, drie jaar geleden al in met de bouw van de vakantievilla’s en het luxehotel aan het oostelijke zandstrand. Maar nu zegt men: het is onze geboortegrond, het is onze traditie. Wekenlang wordt er al vergaderd. Goedmoedige aannemers rijden honderden kilometers vierwielaangedreven bakkies door het mulle zand, van stamoudste naar stamoudste. Begrijpen deze arme stakkers dan niet dat de rijken der aarde, die Machangulo hebben uitverkoren voor toekomstige zon- en zeevakanties, het beste met hen voorhebben?

Het is vooral sneu voor kroonprins Willem-Alexander, de bekendste deelnemer aan het Panorama-project. Hij had toch duidelijk gezegd dat hij zijn zuurverdiende geld in een vakantieoptrekje in Mozambique steekt vanwege de rust, het natuurschoon én omdat zijn familie nu eenmaal graag de armen in Afrika helpt. En nu dit.

Intussen dwepen de inwoners van Machangulo natuurlijk wel met de komst van de koninklijke investeerder, die ze allemaal weleens de hand hebben geschud. “Zo’n vriendelijke man”, meent Filamon. “Hij heeft een feestje voor ons georganiseerd”, zegt Isaac. “Leuk om hem als buurman te hebben”, vindt Manuel.

Het is van tweeën één. Daarom een oproep aan alle Machangulo-inwoners: als jullie zo blij zijn met de komst van Willem-Alexander en die schooltjes en het werk, houd dan op met zeuren over de landkwestie. Het is beschamend voor de prins en geeft Machangulo, Mozambique, en heel Afrika een slechte naam.

Wat doe je als je een impala gekocht hebt? Ik had het dier – de meest voorkomende antilopesoort in zuidelijk Afrika – in mijn enthousiasme op de kop getikt tijdens een veiling voor een goed doel en vroeg de organisator of er een bezoekregeling in zat op de wildboerderij waar het ronddartelde. De wat ouderwets opgemaakte jongedame die het dier aan de ’fundraiser’ had geschonken keek me verwonderd aan. Nee dus. „Mijn vader komt binnenkort een dagje naar Pretoria. Dan kan hij hem wel even voor je afschieten en villen.”

Inmiddels weet ik dat ik met 1500 rand (136 euro) ongeveer drie keer te veel voor het beest heb betaald – op echte wildveilingen verwisselen deze antilopes voor 50 euro van eigenaar. Niet voor niets staan impala’s op de savanne bekend als McDonald’s bokjes: er zijn er zóveel van dat luipaarden, cheeta’s en hyena’s de dieren als fastfood beschouwen. Bovendien doen de zwarte strepen op het achterwerk van de impala sterk denken aan de M van de populaire hamburgerketen.

De avond van de veiling was gedenkwaardig. Vrienden hadden ons uitgenodigd voor een zogenaamde ’mandjiedans’ in een dorpse uithoek van de stad. Het is een populair concept bij conservatieve Afrikaners: iedereen neemt zijn eigen eten mee (in een mandje), er is muziek en er kan gedanst worden. Een typische culturele ervaring, net als de rietdans van de Zoeloes en de slachtrituelen van de Masaï.

Inkomsten – entreegeld en de veilingopbrengst – gingen naar een crèche in het centrum van de stad. Wie zich aan tafel niet bewust is van de eeuwenlange apartheid die de Afrikaners heeft gescheiden van hun zwarte landgenoten, schrikt misschien van hun racistisch getinte gesprekken. Wie Europese
omgangsvormen gewend is, kijkt misschien op van hun vriendelijke en beleefde manieren. En de taal is nauw verwant aan oud-Nederlands: as ons goed luister verstaan ons baie as hulle praat.

Op de dansvloer is het uitkijken geblazen. Terwijl populaire krakers als ’Loslappie’, ’Lekker Lekker’ en de ’Smoorverlief Medley’ uit de luidsprekers schallen, dansen de Afrikaners de ’sokkie’ of ’langarm’,
een woest swingende dans voor twee die traditioneel op sokken wordt gedanst met de armen van beide partners uitgestrekt.

En mijn impala? Daar gaan we op traditioneel Afrikaner wijze ’biltong’ van maken, de lokaal zeer populaire reepjes gedroogd vlees.

Voet op het gaspedaal als je wordt aangehouden en geef de politie nóóit je rijbewijs, luidde tot voor kort het dubieuze maar praktische advies. Maar nu hadden onze Zuid-Afrikaanse vrienden – doorgewinterde Mozambique-gangers – gemeld dat het buurland de strijd tegen de corruptie aan het winnen was: de president ontslaat graaiende goeverneurs, wie netjes de procedures voor vergunningen doorloopt hoeft geen ambtenaar meer wat toe te stoppen én politieagenten houden zich tegenwoordig bezig met het handhaven van de wet.

Dat zou een snelle omwenteling zijn in het vakantieland van kroonprins Willem-Alexander, dacht ik nog. Auto’s met buitenlandse nummerplaten worden immers steevast uit het verkeer geplukt. De agent van dienst bedenkt een probleem, dreigt wat en zinspeelt dan op een ‘oplossing’ – met de nadruk op de aanhalingstekens want een officiële oplossing zoals een netjes uitgeschreven boete zien de dienders meestal niet zitten.

Het was vrijdagavond en we namen de proef op de som in de hoofdstad Maputo, overzichtelijke Afrikaanse chaos aan een zonovergoten strand vol ambitieuze vissertjes en voetballertjes . Overal in de stad schieten hotels en apartementen uit de grond – grondstoffen en toerisme doen hier wonderen. Na te hebben genoten van de lokale specialiteiten( garnalen en piri-piri kip) tuften we richting strandhotel… Totdat vier politieagenten ons ‘bakkie’ naar de kant dirigeerden.

“De dame in de bijrijdersstoel heeft haar voeten op het dashboard – dat mag niet in Mozambique,” piepte er eentje bedroefd. Of ik gedronken had, vroeg de ander. Een biertje. “Nee, één biertje mag niet in Mozambique.” Enigzins geïntimideerd had ik mijn rijbewijs afgegeven, maar dat kreeg ik na tien minuten terug nadat we slinks suggereerden dat er een oplossing mogelijk was.

“Wij rijden achter jullie aan naar het politiebureau en we bellen onderweg even met het Nederlandse consulaat om advies te vragen,” zei ik. De agenten voelden zich bedrogen toen de ‘oplossing’ uitbleef. “Het is beter om dit hier af te handelen, want anders zit je uren op het bureau,” probeerden ze nog. Zodra we onderweg waren maakten drukke belgebaren, want het nummer van het consulaat hadden we niet. De politieauto stopte en de chef riep ons toe: “Laten we het deze keer maar als een waarschuwing beschouwen.”

Ook toen we de volgende ochtend nogmaals gestopt werden omdat ik mijn zonnebril op had – “dat mag niet in Mozambique” – kletsten we ons eruit. Ons zonnige humeur was wel wat verpest.

Aan goede bedoelingen geen gebrek bij het vakantieproject op het Mozambikaanse schiereiland Machangulo, waar kroonprins Willem-Alexander aan meedoet. In de voetsporen van zijn vader en grootvader wil hij zielsgraag iets doen voor Afrika. Het levert de paar duizend inwoners werk, schooltjes en een kliniek op. Maar de bouwfase laat voorlopig een spoor van blunders, teleurstellingen en geschonden afspraken achter. Of de bevolking er beter van wordt, blijft de vraag. Vakantievieren op een afgelegen, arme locatie in een corrupt land lijkt voor een toekomstige Koning onnodig omslachtig en risicovol. De Telegraaf nam een kijkje ter plekke.

„Natuurlijk mopperen de mensen! Ze vinden de salarissen te laag, ze moeten te hard werken, dat soort dingen”, zegt Filamon Chivambo met een laconieke grijns. Na een schitterende, maar slopende tocht door het mulle zand van Machangulo, voelt Filamon’s Place als een oase. Eenmaal goed bekeken oogt de uit balken en golfplaten opgetrokken General Dealer & Bottle Store op het strand van Santa Maria als een geïmproviseerde keet.

Toch staat de 35-jarige Chivambo bekend als de ’Rockefeller’ van Machangulo: hij verkoopt alles, van vishaakjes tot bruine bonen en whisky, hij spreekt naast Portugees ook Engels en behoort tot een handjevol mensen met een auto. Hij heeft er zelfs vier.

„Ja, de prins heeft hier ook wel eens wat gekocht”, glundert Chivambo. Achter zijn winkeltje loopt een pier de zee in, gebouwd als deel van het project dat hier steevast Panorama heet. Het is eb en over het drooggevallen wad krioelen miljoenen krabbetjes en het mangrovebos haalt adem. „Ik had tien jaar lang een winkeltje in de Zuid-Afrikaanse havenstad Durban, maar ik ben teruggekomen toen Panorama hier begon te bouwen. Dankzij mijn ervaring werd het een succes en kan ik steeds uitbreiden.”

Trots laat Chivambo een kasboek zien, waarin hij de uitgaven opschrijft van het gezin van Stuart Ward, sinds vorig jaar projectleider van Panorama, dat nu de Machangulo Group heet. Plots betrekt zijn gezicht. „Ik moet zo weg naar de vergadering van de lokale bevolking met de projectleiding.” Niet alleen de lokale werklui zijn ontevreden over hun maandloon van 2400 meticais (60 euro). Zo wil Chivambo een nieuwe winkel openen, hij toont enthousiast zijn professionele bouwplannen, maar geeft de overheid hem nul op het rekest. „Ze zeggen dat Panorama hier de landrechten heeft en ik het aan hen moet vragen. Dat is natuurlijk waanzinnig. Ik ben hier geboren.”

Het klinkt als Expeditie Robinson. In lemen hutjes aan de met mangrove begroeide westelijke waddenkust wonen de ronga sprekende Mozambikanen. De mannen vangen vis, de vrouwen verbouwen cassave, zoete aardappelen, cashewnoten, mafurrazaden (voor olie) en wat maïs. Aan de oostkust van het schiereiland, met fotogenieke zandstranden en beboste duinen, gaat de jetset wonen, inclusief de kroonprins en zijn gezin. „Deze rijken hadden voor hetzelfde geld beter ergens anders in Mozambique kunnen bouwen en dan hadden ze ook nog eens 4000 huizen voor de lokalen daar kunnen neerzetten”, smaalt Giel Delport. De Zuid-Afrikaanse projectontwikkelaar kent het land op zijn duimpje, maar vindt het project van de prins ’volkomen onpraktisch’.

De kosten zijn enorm omdat al het bouwmateriaal per boot en tractor moet worden aangevoerd. „En die vijf schooltjes die ze gebouwd hebben, zijn leuk, maar de kinderen moeten nog steeds kilometers lopen en goede leraren willen niet in zo’n uithoek werken.” Delports zoon Chris, een fervent duiker, heeft andere zorgen. „Als je daar een hotel neerzet en de toiletten in zee lozen, is het koraal tussen Machangulo en het eiland Inhaca binnen tien jaar weggevaagd. In de Maputobaai, waar het riool van de hoofdstad Maputo in wordt geloosd, zit al geen enkele garnaal meer.”

Zonder Cessna of helikopter kost de reis per boot van hoofdstad Maputo naar Santa Maria vier uur. Wie een auto met vierwielaandrijving heeft, neemt de rulle zandweg door het Maputo olifantenreservaat. De rit vanuit Maputo is relatief kort (120 kilometer), maar duurt lang (zes uur). Gelukkig is het natuurschoon in het reservaat adembenemend. De Mozambikaanse overheid hengelt daarom al langer naar buitenlandse investeerders om ook dit ongerepte reservaat als zon-, zee- en strandbestemming te exploiteren.

Grasvelden, bossen en meren vol gevaarlijke nijlpaarden en krokodillen wisselen elkaar af. En natuurlijk olifanten, die regelmatig buiten hun reservaat komen om te snoepen in de malse moestuinen van de bevolking. Eenmaal in Santa Maria kunnen toeristen terecht in het nette Ponta Torres Camp. „Over het algemeen zijn we hier blij met Panorama”, vertelt Chivambo later. Tegenover zijn winkel staan de blauw geschilderde betonnen marktkramen, gebouwd door Panorama. Pontificaal op de binnenplaats staat een gebouwtje leeg. Hier zouden winkels in moeten komen en een restaurant van Isaac Nhonguane, de plaatselijke traditionele leider, die een goede kok is. Maar het centrum is nog steeds niet aan de gemeenschap overgedragen. „Het is inmiddels al voor de tweede keer geverfd”, schampert men in het dorp. Het gebouw is een paar jaar geleden gerealiseerd door de hier populaire architect John Fleming, maar zijn bedrijf Blue Bay verdween uit het project vanwege duistere financiële praktijken van Flemings zakenpartner Dave Dahlman.

„Helaas hebben onze mensen nog steeds geen ervaring met metselen of timmeren, dus ze krijgen alleen de simpele baantjes bij Panorama, zoals materiaal vervoeren en wegen uithakken in het bos”, klaagt Chivambo. „Als over een aantal jaren de bouw voorbij is, dan hebben onze mensen nog steeds geen enkele ervaring.” Maar dan grijnst hij weer. „Ik ben een zakenman, geen politicus. Ik steun Panorama, want als mensen geld hebben, profiteer ik ervan.”

Even verderop zit Jose Manuel, een bouwvakker uit Zimbabwe. Hij zou graag teruggaan naar zijn thuisland, maar daar zijn geen banen en hij werkt voor Vilanculos Madeira (VM), de huidige hoofdaannemer. „Het kostte me moeite om een baan in Mozambique te vinden en mijn familie te voeden, maar nu heb ik goed werk. Er zitten zeker veertig Zimbabwaanse bouwers in Machangulo.” Manuel bevestigt dat er een handjevol van de zeventig geplande villa’s klaar is en dat de bouw van het huis van de prins inmiddels begonnen is. „Maar de aanvoer van materiaal is problematisch, we wachten vaak lang voor we verder kunnen.”

De volgende ochtend staat Isaac Nhonguane klaar. Het gebied rond Santa Maria, waar de vijftiger als traditioneel leider de ’baas’ is, draagt zijn naam. Machangulo heeft één regulo (een soort koning) en twaalf induna’s, traditionele leiders die elk een stuk land besturen. Stuk voor stuk krijgen de induna’s een nieuw optrekje van Panorama, maar dat van Nhonguane is het fraaist, want hij werkt ook als kok, lodgemanager én onderhandelaar voor Panorama. Maar vandaag is Nhonguane boos, vooral op VM. „Het is een Mozambikaans bedrijf, maar de baas is een Zuid-Afrikaan, Craig. Hij heeft niets op met de mensen hier. Ik wil dat de prins weet dat dit geen goede man is. Panorama had beloofd de dhows van lokale mensen te gebruiken, maar VM gebruikt nu eigen, grotere schepen. Dat is niet goed.”

Dat Nhonguane zich tot Willem-Alexander richt, is niet vreemd. Al sinds het eerste bezoek van de prins – om een stuk bouwland uit te zoeken – functioneert hij als zijn gastheer en kok in de Panorama Lodge in Ponta Abril. „Hij is ook bij mij thuis geweest. De prins is als familie, een ontzettend aardige man met veel interesse in het leven hier. Hij houdt bovendien van mijn gerechten uit de Engelse keuken.”

Enthousiast laat Nhonguane een mooie plek langs één van de binnenmeren zien. „Kijk, hier heb ik een picknick georganiseerd voor de prins en zijn vriend Alejandro.” De in Argentinië geboren New Yorkse vastgoedinvesteerder Alejandro Tawil is directeur van vennootschap Machangulo SA, waar de prins via de Stichting Administratiekantoor Machangulo aan deelneemt. Tawil liet onlangs de effecten van het Panorama-project op de lokale bevolking onderzoeken.

In het rapport schetst de Italiaanse Afrika-kenner Alessandra Soresina een somber beeld. De regenwateropvang bij de nieuwe schooltjes is bijvoorbeeld nu al kapot en er zijn niet genoeg stoelen en tafels. „De projectleiders zeggen: als de mensen niet melden dat er wat mis is, dan kunnen zij ook niet helpen”, aldus Nhonguane. Schrijnender is de situatie in de gezondheidszorg, zo blijkt als we bij de nieuwe kliniek in Santa Maria aankomen. „Deze kliniek is nu zeven maanden klaar. Kijk, de muren beginnen al te scheuren, maar het is nog steeds niet in gebruik. Wie om de reden vraagt, krijgt steeds een ander antwoord.”

De enige bestaande kliniek is in Ndelane, midden in Machangulo, 17 kilometer lopen vanuit Santa Maria. „Dat is veel te ver als je ziek bent”, zegt Isaacs oudere broer Michael. Drie jaar geleden zijn een ambulance en een opknapbeurt voor deze oude kliniek beloofd, zegt Isaac. „Daar horen we niets meer van.” Een dokter is er niet, alleen een verpleegster en haar assistent. „En aan het einde van de maand zijn onze medicijnen vaak op, het duurt erg lang voor we nieuwe krijgen”, vertelt assistent Cecilia Mathlaba.

Soresina pleit in haar rapport voor de aanleg van putten voor schoon drinkwater, omdat cholera en tyfus op de loer liggen. „Onnodig”, vindt Nhonguane, „wij drinken het water uit de meren en deze rietvelden. Misschien dat westerlingen er ziek van worden, wij niet.” Willem-Alexander zal ervan gruwen, want als internationaal waterexpert is hij een fervent voorvechter van schoon drinkwater en toiletten.

Tijdens de burgeroorlog (1977-1992, red.) hielden de Renamorebellen huis in Machangulo en vluchtten de meeste mensen naar Inhaca, Maputo en Zuid-Afrika. In 1980 woonden er volgens de nationale statistieken 5545 mensen op Machangulo en in 1997 nog maar 2895. Renamo vernielde destijds ook een kleine ijsfabriek, waardoor vissers nu eerst naar Maputo moeten varen om ijs te halen om hun vangst op de vismarkt te kunnen verkopen.

Nadat een megalomaan Amerikaans wildparkplan van James Blanchard III voor Machangulo op de klippen liep, ging de Mozambikaanse regering in zee met Panorama, dat op plannen broedde sinds Zuid-Afrikaan Rob Garmany Machangulo ’ontdekte’ in de jaren negentig. „Zij hebben het land hier niet gekaapt”, vindt Nhonguane. „Ze hebben er netjes om gevraagd en een overeenkomst gesloten met de gemeenschap.” Nhonguane heeft makkelijk praten, want hij behoort tot de notabelen die een mooi huisje cadeau kregen.

Soresina waarschuwde in haar recente rapport voor „ongebreidelde immigratie, wat onherroepelijk zal leiden tot conflicten, de verspreiding van ziekten, tekorten, diefstal en illegal acties als stroperij”. Hier is Nhonguane niet bang voor. „Er zijn de laatste jaren ontzettend veel mensen teruggekomen, nadat Panorama hier is begonnen. Er is plek genoeg.”

Nhonguane is wel bezorgd dat het luxe hotel, strandpaviljoens en villa’s met dure spullen op de oostkust criminelen uit Maputo of Zimbabwe zullen aantrekken.

Wat er na de bouw van de vakantievilla’s met Machangulo gebeurt, is ook voor Nhonguane onduidelijk. Veel wordt verwacht van een gepland luxe zevensterrenhotel, waarbij de kleurrijke miljardair Richard Branson betrokken zou zijn. De kans dat het geplande hotel veel ongeletterde lokale mensen aan het werk zal zetten, is echter klein. „Elk huis heeft misschien een bewaker en een schoonmaker nodig, maar verder? We zullen het wel zien.”

Volgens Nhonguane begrijpen de inwoners van Machangulo nog steeds niet waarom de prins en andere rijken der aarde een huis bouwen op hun onherbergzame, onvruchtbare landtong. „Maar ik begrijp het wel, want de investeerders hebben het mij uitgelegd. Ze ontvluchten de drukte en de stress van hun veeleisende leven in Europa en Amerika. Hier in het afgelegen Machangulo voelen ze zich echt vrij.”

Een paar uur nadat traditioneel leider Isaac Nhonguane een rondleiding over zijn grondgebied heeft gegeven, komt hij lijkbleek terug. „Alsjeblieft, schrijf niet over ons bezoek aan de bouwsite. Als daar iets over verschijnt, ben ik mijn baan niet zeker.” De Britse projectleider Stuart Ward blijkt Nhonguane met ontslag te hebben gedreigd, vanwege het kijkje dat we hebben genomen op de plek waar prins Willem-Alexander zijn villa laat bouwen. „Ward dreigde mij met van alles en nog wat.”

Een dag eerder had Ward al duidelijk gemaakt geen enkel commentaar te willen geven. Hij bleek flink gefrustreerd over de journalistieke interesse in dit „privéproject, waarbij allerlei oude koeien uit de sloot worden gehaald”. Toch zal hij moeten wennen aan de blijvende aandacht in Nederland voor het vakantieoord van de prins. Overigens, sommige huizeneigenaren hebben hun villa juist vanwege
deze reden al doorverkocht.

Vlakbij de Zuid-Afrikaanse metropool Johannesburg staat een Nederlands bejaardentehuis, Oranjehof. Een wooncomplex van 107 huisjes. In een daarvan woonde de 83-jarigeTweede Wereldoorlogverzetsheld Pieter Bosch. Hij werd in mart doodgeschoten bij een roofoverval, zijn vrouw raakte gewond. De schrik zit er goed in bij de bewoners, bijna allemaal Nederlanders die in de jaren ’50 en ’60 emigreerden. ’Hun’ Zuid-Afrika van toen bestaat na de afschaffing van de apartheid niet meer. En Nederland? „Den Haag weet niet eens dat wij hier wonen…” Maar ze houden de moed erin, tijdens het happy hour bij de braai.

„Mijn grootste wens was altijd om nog een keer naar Nederland te gaan, gewoon om eens te zien wat er veranderd is.” Frits Klinkhamer heeft zich erbij neergelegd dat zijn droom nooit werkelijkheid zal worden. In het aftree oord (bejaardencentrum) Oranjehof nabij Johannesburg vertelt de 68-jarige gepensioneerde slager mismoedig over hoe het allemaal mis ging in Zuid-Afrika. „Ik geloof niet eens dat de regering in Den Haag weet dat hier ook Nederlanders wonen.”

Onder de rook van Zuid-Afrika’s belangrijkste internationale luchthaven staat een wooncomplex van 107 huisjes. In de Jurgenszaal is het happy hour, want het is de laatste vrijdag van de maand. Buiten rookt de braai (barbecue). Een voorzichtig ingezette versie van ’Het kleine café aan de haven’ wordt steeds uitbundiger meegezongen door een veertigtal vrouwen en mannen met grijs haar – de melancholie is eenvoudig uit de oude stemmen op te pikken. Frits Klinkhamer zingt niet mee. Hij draait buiten de boerewors nog eens om.

Twee derde van de inwoners van Oranjehof heeft een Nederlands paspoort. En bijna allemaal zijn ze bang. Want dit is niet meer het land waar ze na de Tweede Wereldoorlog naartoe kwamen op zoek naar groener gras; en dat went maar moeilijk als je rond de 70 jaar oud bent. Bovendien werd eind maart één van hen – de 83-jarige verzetsheld en Indiëveteraan Pieter Bosch, alias Oom Fietsie – door roofovervallers in het bejaardentehuis doodgeschoten. Zijn vrouw Hannie (72) brak haar arm toen de criminelen, „een groep zwarte mannen”, haar lieten struikelen.

Sommige inwoners denken dat wraak van ontslagen bewakers in het spel was. Frits Klinkhamer is tegenwoordig voorzitter van het bewonerscomité en woont in huisje F5, waar hij voorafgaande aan de braai zijn hart lucht. „Ik zal het je eerlijk zeggen: ik zou het verschrikkelijk vinden als hier een zwarte kwam wonen. Ik stem tegen.” Na een half uur praten is de Amsterdamse tongval van Klinkhamer weer helemaal terug. En zijn meningen over de wereld, zijn eigen leven en de ’swartes’ zijn nog rauwer dan die van zijn vader, een worstenmaker die in 1952 zijn familie met financiële steun van de Nederlandse regering meenam naar het zuidelijkste puntje van Afrika.

Terugdenkend aan de overtocht met de Zuiderkruis, een tot emigrantenschip omgebouwde oorlogsstomer, verzacht de blik. „We deden er 28 dagen over. Ik vond het fantastisch!” En hoewel de aanpassingsproblemen op school niet mals waren, was wonen in Zuid-Afrika ook een enorm avontuur. „Ik zat hier voor het eerst in een auto. In Amsterdam deed mijn vader altijd alles op de bromfiets. We woonden in een tuinhuisje in Troyeville, een wijk in Johannesburg. Feitelijk was het een boys room, normaal gesproken bedoeld voor de swartes. Maar voor ons was het groot en we hadden een eigen lapje gras en een palmboom.”

Buiten komen de parelhoenders aanlopen die rond vier uur altijd te eten krijgen van Klinkhamers tweede vrouw, een Afrikaner dame – de beste vriendin van zijn overleden Nederlandse echtgenote Greetje. Klinkhamer kijkt om zich heen in het kleine huiskamertje, met aangrenzende slaapkamer. De voordeur is geblokkeerd door een bureau met een computer. „De huurhuisjes hier zijn klein”, weet hij. „Verderop in Oranjehof heb je de grotere huizen. Daar wonen de ingenieurs en andere lui die het beter voor elkaar hebben.”

De Stichting Oranjehof bidet huisvesting en ontspanning (klaverjassen, bingo, rummikub, biljart) aan bejaarden, vooral met een Nederlandse achtergrond. Het geld voor het centrum werd vooral ingezameld tijdens de zogeheten Hollandse Markten, die sinds de jaren ’70 in Johannesburg werden gehouden. De familie Jurgens schonk de stichting voor een symbolische bedrag een stuk grond van 5,5 hectare in Bonaero Park, waar in 1981 de eerste woningen werden betrokken.

„Ik was eigenlijk van plan om terug te gaan naar Nederland met mijn vrouw.” Greetje werd echter ziek en lag twee jaar in het ziekenhuis, ook een financiële aderlating. Klinkhamer dacht tijdens zijn 42-jarige loopbaan als slager genoeg gespaard te hebben, maar hij had niet meegedaan aan de vrijwillige aowafdracht. „Ik zat bij het fonds van de slagersvakbond, maar die ging bankroet toen na de apartheid opens alle swartes erbij kwamen.” Somber, maar berustend vertelt Klinkhamer verder. „Voor mij is het financieel misgegaan, veel Nederlanders zitten hier krap. Sommigen moeten onderhouden worden door hun kinderen, daar ben ik ook bang voor. Mijn generatie is het slechtst af – mijn 41-jarige zoon kan er gelukkig nog wat van maken.”

Klinkhamer moest zijn huis verkopen en woont nu inmiddels drie jaar in de Oranjehof, waarvoor hij decennia geleden bij de Hollandse club ’Onderons’ al met de pet rondging. Er breekt een voorzichtige glimlach door. „Ik was in de jaren ’60 al actief voor de bejaardenclub: oudjes ophalen en wegbrengen. Toen we Oranjehof 28 jaar geleden op poten hebben gezet, waren de meeste Nederlanders nog te jong om hier te wonen, dus kwamen er ook Afrikaners in. Maar Hollanders krijgen de voorkeur.”

Sinds 1994 is Zuid-Afrika een democratisch land, maar Klinkhamer – en met hem een hele generatie – kan er maar niet aan wennen dat de blanke meerderheid de lakens niet meer uitdeelt. „Ik ben met de apartheid groot geworden. De leiders van toen hadden wel wat water bij de wijn kunnen doen, maar het system werkte. Blanke en zwarte kinderen gingen naar school, er was geen misdaad en swartes namen hun hoed af als je hen passeerde.”

Dat de overgrote meerderheid stelselmatig gediscrimineerd werd en zwarte kindertjes naar inferieure scholen gingen, valt in de ogen van veel oudere Nederlanders – én blanke Zuid-Afrikanen – in het niet bij de door hun ervaren ellende van tegenwoordig. „Het is allemaal intimidatie”, zegt Klinkhamer. „Ze gedragen zich agressief en gaan niet voor je aan de kant. Als radiozendamateur heb ik veel contact gehad met mensen in landen als Congo, Tanzania en Kenia. Daar zijn nu ook haast geen blanken meer – dat zegt mij genoeg. Ik heb destijds heel veel voor ’hen’ gedaan. Sommigen zeiden zelfs dat ik pro-zwart was. Als je het me nou vraagt, kan ik bijna zeggen: ik ben een racist.”

Het is bijna vier uur, tijd voor happy hour. „Vroeger”, begint Klinkhamer nog eens, „toen had je gekwalificeerde pleisteraars en schilders en professionele slagers. Als ik nu achter de toonbank kijk, zie ik de vliegen op het vlees.” De supermarkten in Zuid-Afrika horen bij de beste ter wereld, maar Klinkhamer wil er niet van weten. De economie van het land groeide een decennium lang spectaculair, maar hij ziet alleen verslechtering. „De zwarte jongen die 42 jaar voor mij heeft gewerkt – en voor wie ik pensioen heb afgedragen – is nu beter af dan ik door de goedkope, gesubsidieerde huur die hij betaalt.” En dan weer, van de hak op de tak, over misdaad. „Er is iets mis met de mentaliteit van de mensen. Een meneer werd onlangs vermoord voor zijn mobieltje. Dat is barbaars.”

De veel voorkomende gewelddadige misdaad is reden nummer één voor veel blanken om de toekomst van Zuid-Afrika somber en cynisch te beschouwen. Iedereen kent wel een slachtoffer van een roofoverval of autokaping. De schrik over de gewelddadige dood van Pieter Bosch zit er bij de bewoners van de Oranjehof nog goed in, blijkt rond de braai en in de Jurgenszaal, waar inmiddels zachtjes ’De Zilvervloot’ mee gebromd wordt.

Weduwe Hannie Bosch woont nu bij haar zoon René. Praten wil ze niet, hoewel ze direct na de roofoverval enorm sterk was. „Na vijf à zes weken stortte ze in”, vertelt René. „Ze huilt nog vaak. De eerste psycholoog begreep haar niet, maar met een tweede gaat het nu wat beter.” Of Hannie ooit nog terugkeert naar Oranjehof is maar de vraag, zegt René, zeker omdat de daders niet gepakt zijn. „Zij is bang dat ze terugkomen, omdat zij hun gezichten heeft gezien. Bovendien is de herinnering aan de overval aan dat huisje verbonden.”

Die komt niet meer terug, weten haar vriendinnen in Oranjehof zeker. „Ik voel me ook niet meer veilig”, zegt Henny Davidson, die broodjes uitdeelt aan een ieder die voor 10 rand (90 eurocent) een bonnetje heeft gekocht. De bewoners kunnen maar moeilijk wennen aan de dieventralies en alarmsystemen die hun intrede hebben gedaan. „Terug lopen naar mijn huisje durf ik niet meer. Je weet nooit wie er achter de bosjes zit.” Het probleem is dat de nieuwe bewakers slechter zijn, maar twee keer zo duur, zegt Cor Beek – tot voor kort baas van het bewonerscomité. „Ze reageren goed op een alarm, maar overdag is er maar één man. Als hij naar de wc is, dan staat het hek open.”

Angst of niet, Davidson lijkt zich goed te vermaken en heeft voor al haar klanten wel een grap of een kwinkslag in petto. „Ach, ik zit hier nu ruim een jaar en het is de ideale oplossing. Als je alleen wilt zijn, dan kan dat in je huisje. Maar als je een probleem hebt, dan zijn er genoeg mensen bij wie je aan kan kloppen.” Met pretoogjes: „Dat is perfect, zeker als je zo’n kwebbelbek bent als ik.” Naamgenoot Henny Kraneveldt (76) valt haar bij. „Het is hier gewoon heel gezellig.”

Het G-woord verraadt echte Nederlanders overal ter wereld. Vrijdag is ook de dag van het Nederlandse winkeltje, ook al zo typisch. „Nasi goreng, Albert Heijn-producten, erwtensoep, appelstroop, Bolletje beschuit, drop… alles wat Hollands is verkopen we”, zegt Rita Staarman (65) trots. „En we draaien een flinke omzet en die komt Oranjehof ten goede.” Tijdens de jaarlijkse meimarkt werden dit jaar zelfs zoveel oliebollen, poffertjes, kroketten en andere lekkernijen verkocht, dat het Oranjehof 80.800 rand (7000 euro) opleverde.

Melkboer Henk van Harn (72) overweegt ook naar Oranjehof te verkassen. Net als zijn goede vriend René de Klein (62) kan hij zich regelmatig een reisje naar Nederland veroorloven. „Luister”, zegt De Klein. „Zo slecht is het hier helemaal niet.” En Van Harn valt hem bij, maar hij heeft dan ook een relatie met een kleurlingvrouw. „Sinds 1992 al! De blanken kijken me altijd met grote ogen aan. Dat gaat nooit over. Maar wat mij betreft zijn zwarte mensen hier welkom. Ze moeten gewoon schoon, netjes en vriendelijk wezen, net als iedereen.”

’Daar bij die molen’ blijkt het laatste liedje van de middag. Guinea-veteraan en gepensioneerd vliegenier Beek trekt wat lotjes, deelt een paar exemplaren van zijn ’Hofbode’ uit en sluit de boel af. „Cor houdt het hier bij elkaar. Hij heeft de bewonersvereniging opgericht en zonder hem valt alles uit elkaar”, zeggen Van Harn en De Klein. Beek gaf zijn Nederlandse paspoort op om de Zuid-Afrikaanse luchtvaart te kunnen vertegenwoordigen in gesprekken met de overheid. Naar Nederland gaat hij daarom niet. „Ik heb twaalf jaar in militaire dienst gezeten voor Nederland, dan ga ik nu niet voor een visum betalen!”

Beek ergert zich aan de euro’s die de ambassade in Pretoria uitgeeft zodat Nederland goed voor de dag komt tijdens het wereldkampioenschap voetbal van volgend jaar. „Maar voor een bijdrage van de veiligheid in de Oranjehof en bejaardencentrum De Meerpaal in Pretoria zijn ze niet thuis.” Klinkhamer heeft het einde van happy hour niet afgewacht. „Vroeger stonden de deuren hier tot negen uur ’s avonds open. Nu zitten we als het donker wordt achter slot en grendel. Zeker nu Pieter Bosch dood is – het was zo’n vriendelijke kerel. Mensen zitten in de zenuwen en durven niet meer over onze paadjes te lopen. We wilden een rustige oude dag tegen een goede prijs. Waar wij naar gestreefd hebben in de jaren ’60 is nu verpest.”

Ook in Zuid-Afrika zijn de praatprogramma’s van Ophrah Winfrey populair, maar deze week zullen de kijkers zich toch even achter de oren gekrabt hebben. Een stoet gasten kwam bij de Amerikaanse presentatrice klagen dat hun huwelijk op de klippen dreigt te lopen door de ‘economische crisis’ – onenigheid over uitgaves en baanverlies bederft hun echtelijke pret. Onmogelijke gasten om je mee te identificeren als je in Johannesburg, Kaapstad of Bloemfontein woont, want hier is het algemeen bekend dat ’s werelds financiële malaise juist talloze huwelijken van de ondergang redt.

“Dit heeft stabiliteit gebracht in gezinnen omdat mannen nu meer tijd doorbrengen met hun kinderen en echtgenotes. Mannen die doorgaans in de armen van andere vrouwen te vinden waren, zijn nu terug in bed bij hun vrouw,” aldus familiepsycholoog Luzoko Mabandla in de Sowetan, een Zuid-Afrikaanse krant die de trends van alledag feilloos in kaart brengt. Voor echtscheidingsadvocaat Lethu Majola zijn er dan ook schrale tijden aangebroken. “Echtelieden die hun partner betrappen op overspel lossen nu hun problemen liever op dan aan een dure scheiding te beginnen.”

Nationaal overspelexpert is Prince Tshabalala, een populaire dj van het radiostation Jozi FM waar hij het programma Cheaters Uyajola presenteert. Ook hij erkent dat vreemdgangers het momenteel wat rustiger aan doen, zeker omdat minaressen in Zuid-Afrika allerhande cadeautjes verwachten. Volgens Tshabalala doen vooral de klassieke suikeroompjes het rustiger aan. “Ze bellen naar ons programma en zeggen dat ze nauwelijks hun eigen rekeningen kunnen betalen; uit eten in dure restaurants en stiekeme nachtjes in een hotel kunnen ze domweg niet meer betalen.”

Hoewel het bij sommige Zuid-Afrikaanse stammen gebruikelijk is dat een man er meerdere vrouwen en vriendinnen op nahoudt (als hij zich dat kan veroorloven!), weigeren steeds meer moderne Zuid-Afrikaanse vrouwen hun man met een ander te delen. Toch zijn er ook dames die juist op zoek zijn naar dit soort affaires om hun inkomen een beetje op te vijzelen, zegt Tshabalala. “Voor vrouwen is liefde alleen niet meer genoeg. Ze willen een kerel die hen en hun kinderen kan onderhouden.”

Psycholoog Mabandla denkt niet dat de zware economische tijden het gedrag van vermogende Zuid-Afrikanen op lange termijn zal veranderen. “Zodra ze er weer beter voorstaan, begint het bedriegen ook meteen weer.”

Bert Koenders, de minister voor Ontwikkelingssamenwerking, steelt de show in Zuid-Afrika. Zakenlui fronsen de wenkbrauwen.

Aan het Haagse Binnenhof staat Bert Koenders bekend als een haantje. Sommigen vergeven hem zijn ijdelheid en lichte arrogantie graag: hij is benaderbaar en heeft verstand van zaken. Anderen ergeren zich groen en geel aan de PvdA’er, die overal verstand van denkt te hebben en met zijn ellebogen werkt.

“Kun jij mij uitleggen wat Koenders hier een week lang doet?”, vraagt een ontwikkelingsmedewerker me tijdens een borrel in de residentie van de ambassadeur in Pretoria. Samen met staatssecretaris Frank Heemskerk van Buitenlandse Handel en 40 Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen is Koenders een week in Zuid-Afrika en omstreken. Een buitenkans om hem in actie te zien.

Het begint met de inauguratie van de nieuwe Zuid-Afrikaanse president Zuma. Een beetje paternalistisch natuurlijk, om onze hulpbaas naar zo’n Afrikaanse presidentenbal te sturen, maar het kwam nou een keer zo uit. De woordvoerder van de minister kraait na de inhuldiging victorie in een persbericht: Koenders heeft gesproken met Zuma zelf, met de Zimbabwaanse premier Morgan Tsvangirai én met Mandela, de fragiele 90-jarige legende die zelfs met zijn vrouw haast geen woord meer wisselt.

Daarna babbelt Koenders in Kaapstad met Nederlandse ondernemers en Zuid-Afrikaanse analisten. Ook bezoekt hij een werkervaringsproject van straatarme jongeren in de Kaapse kansenwijk Kayelitsha. “Mijn collega Heemskerk en ik danken de aanwezigen…,” begint hij zijn toespraakjes consequent. Een uitermaten correct begin voor iemand die de naam heeft zich altijd en overal op de voorgrond te willen dringen. “Toch wel een goede spreker die man,” oordelen de meegereisde ondernemers, minder dan een uur nadat ze hebben staan foeteren op de minister voor Ontwikkelingshulp die ‘hun’ handelsmissie leidt.

Ook tijdens de ambassadeursborrel steelt “zeg maar Bert” de show. Opnieuw klinkt er een charmante toespraak namens “mijn collega en ik”. “Wat een knappe man,” fluistert mijn vriendin, en op dat moment begin ik de wrevel van de aanwezige ontwikkelingsbobo’s te delen. Moet deze man niet nodig naar Congo of Somalië? Er gaat toch maar een paar miljoen naar het Zuid-Afrikaanse onderwijs en de hiv-bestrijding?

Jaloezie, zo concludeer ik schuldbewust, is de reden van het Haagse, Kaapse en Pretoriaanse gemopper op de zelfverzekerde Koenders. Alles wat de welbespraakte vriend van Mandela aanraakt, verandert in goud en in een ronkend persbericht. En dat steekt.