Volle schappen, lege maag

Standaard

De wereld is wakker geschrokken: voor miljoenen mensen zijn rijst en brood in korte tijd onbetaalbaar geworden. En het eind van de voedselcrisis is nog lang niet in zicht.

Miljoenen gezinnen slaan de laatste maanden maaltijden over, inwoners van sloppenwijken voeden zich louter nog met sorghumpap. Economen breken al een half jaar hun hoofd over de stijgende mondiale voedselprijzen, maar nu arme wereldburgers de crisis in hun maag beginnen te voelen, slaan ook politici alarm. Dit soort vraagstukken eindigt soms in oorlog, waarschuwt IMF-baas Dominique Strauss-Kahn.

Steden in Burkina Faso, Egypte, Ivoorkust, Mauritanië, Mozambique en Kameroen waren het toneel van rellen, waarbij doden vielen. En dat is alleen nog maar Afrika. Ook uit de rest van de derde wereld komen berichten over voedselprotesten. Het Wereld Voedsel Programma (WFP) van de VN is gewend hulp te bieden op het platteland, na mislukte oogsten, burgeroorlog of andere rampspoed. Nu zitten stedelingen in de knel, zegt WFP-woordvoerder Peter Smerdon vanuit Nairobi. “Honger krijgt een nieuw gezicht.” Een voedseltekort is er nauwelijks, erkent hij. “Er ligt eten in de winkel, maar het is voor velen niet betaalbaar.”

Aan schokkende cijfers geen gebrek. In de afgelopen twee maanden steeg de prijs van rijst met 75 procent, tarwe werd in een jaar 130 procent duurder. Zeker 100 miljoen mensen, vooral in Afrika, dreigen de dupe te worden, rekende president Robert Zoellick van de Wereldbank zondag voor. De crisis volgt op een periode van meer dan 30 jaar waarin prijzen relatief stabiel bleven. In reële termen werden tarwe, maïs en soja zelfs goedkoper. Regeringen vergaten hierdoor hun reserves op peil te houden; de lege pakhuizen breken veel landen nu op. Vooral naties zonder fatsoenlijke akkerbouw noteren immense prijsstijgingen. In Sierra Leone werd rijst 300 procent duurder en de rest van West-Afrika is niet veel beter af. Palmolie, suiker en meel zijn er bijna onbetaalbaar.

Voor de demonstranten is het moeilijk te doorgronden waarom winkeliers plotseling zoveel meer vragen voor eten. “Belangrijkste reden is de meedogenloze groei van de wereldeconomie”, zegt de Zuid-Afrikaanse econoom Azar Jammine, directeur van een consultantsbureau in Johannesburg. Terwijl de voedselproductie de mondiale bevolkingsgroei nog wel kon bijbenen, bleek de welvaartstoename in India en China te veel. Rijkere mensen eten gevarieerder. Een Chinees eet nu gemiddeld 50 kilo vlees per jaar; dat was 20 kilo in 1985. En voor een kilo varkensvlees is drie kilo graan nodig, voor een kilo rundvlees acht. Tel uit je verlies.

De economische groei in Azië heeft bovendien de olieprijs opgejaagd. “Dat heeft niet alleen transport veel duurder gemaakt. De prijs van kunstmest, een bijproduct van ruwe olie, is in een jaar verdubbeld”, zegt Nico Hawkins van de Zuid-Afrikaanse boerenbelangenclub Grain SA. Productiekosten voor verbouwers van maïs, tarwe en rijst zijn geëxplodeerd. Daarnaast leidt de klimaatverandering tot meer droogtes en overstromingen. Australië had daardoor een belabberde oogst. En dan zijn er nog de biobrandstoffen. Het leek zo’n groen en geniaal idee: om de afhankelijkheid van de dure olie te verminderen zijn de Amerikanen op grote schaal benzine gaan mengen met ethanol, die gewonnen
wordt uit maïs. Vorig jaar vervijfvoudigde de VS de subsidie voor biobrandstof. Inmiddels verdwijnt eenvijfde van de Amerikaanse maïs in de benzinetank. Veel boeren stappen over op dit lucratieve gewas, ten koste van bijvoorbeeld sojabonen, met dure tofu en keukenolie als gevolg.

De Wereldbank berekende dat een mens een jaar lang kan leven van de hoeveelheid maïs die nodig is om de tank van een pickuptruck te vullen. Zoellick: “Terwijl sommige mensen zich afvragen of ze hun benzinetank wel kunnen vullen, vragen anderen zich af of ze hun maag kunnen vullen.” Ook in Europa groeit het verzet tegen de stimulering van biobrandstoffen. PvdA-minister Bos van Financiën zei afgelopen week in de Tweede Kamer dat het EU-doel – 10 procent bijmenging van ethanol in 2020 – moet worden heroverwogen als blijkt dat biobrandstof te sterk concurreert met voedsel.

De voedselcrisis is nog maar net begonnen, waarschuwen economen. Tot hun afgrijzen hebben ‘graanschuren’ als Rusland, de Oekraïne en Argentinië de voedselexport beperkt met torenhoge uitvoerheffingen. Veel andere landen zijn druk bezig de reserves aan te vullen. Die hamsterpraktijken drijven de prijzen verder op. Rusland en Venezuela verordonneerden gecontroleerde prijzen voor melk, eieren en brood. Inmiddels verdwijnt het voedsel daar van de schappen, omdat productie niet loont. Het bevriezen van prijzen is volgens Jammine “de gevaarlijkste weg die je kunt gaan”.

Ook in het relatief welvarende Zuid-Afrika rommelt het. De invloedrijke vakbond Cosatu beschuldigt boeren en bakkers van prijsopdrijving. Boerenvoorman Hawkins wast zijn handen in onschuld: “De prijs voor zaaigoed is met 75 procent gestegen, die voor kunstmest met 70 procent. Het is een beangstigend verhaal, want de verwachting is dat de prijzen in september, als de zomergewassen de grond in gaan, opnieuw 40 procent hoger zijn.”

Zuid-Afrika is exporteur van maïs, maar tarwe wordt geïmporteerd. “De overheid wilde nooit een invoertarief heffen en daarom zijn veel lokale boeren van tarwe afgestapt, omdat het niet winstgevend was. Nu is te laat”, zegt Hawkins. De voedselproductie in het land wordt ook bedreigd door de landhervorming die in Zimbabwe al desastreus uitpakte. “Volgens de wet moet 30 procent van het land in 2014 in handen zijn van zwarte boeren. Als de grote commerciële boerderijen plaatsmaken voor kleinschalige bedrijven daalt de productie.”

Cosatu waarschuwt dat de rellen in de rest van Afrika kunnen overslaan naar Zuid-Afrika, zeker omdat veel inwoners al woedend zijn over een voorgestelde verhoging van de stroomprijs met 53 procent. De armoede in Zuid-Afrika is schrijnend, maar andere landen op het continent dreigen veel dieper weg te zakken. Veel Afrikanen besteden 50 tot 80 procent van hun inkomen aan voedsel. “Mensen die op de rand van het bestaansminimum leven, worden nu door de hoge voedselprijzen over de rand geduwd”, zegt WFP-man Smerdon. “De ervaring leert dat Afrikanen tijdens dit soort tegenslagen binnen zes weken hun bezittingen moeten verpatsen om eten te kunnen kopen. Daarna is de misère compleet.”

Vrouwen in Kibera, een enorme sloppenwijk in de Keniaanse hoofdstad Nairobi, kunnen hun kinderen alleen nog maar pap van sorghum, een soort gierst, te eten geven, zag Smerdon deze week. “Ik sprak een moeder die normaal gesprokkeld brandhout verkoopt en kleding van mensen in de stad wast, maar de stedelingen sparen hun geld nu op voor voedsel en deze vrouw was werkloos.” Het WFP heeft donoren om 500 miljoen dollar extra gevraagd, bovenop het jaarbudget van 2,9 miljard.

Als de internationale gemeenschap niet met geld op de proppen komt, dan moet het WFP de rantsoenen verkleinen en kunnen minder mensen gevoed worden. Duur eten zorgt niet alleen voor meer hongerige monden, maar maakt ook de noodhulp duurder. Smerdon: “Standaard rantsoenen bestaan uit graanproducten, plantaardige olie, sojakoek en bonen. We hebben gele maïs al vervangen door witte en laten vlees en vis uit blik meestal weg.”

Economische profeten voorspellen dat de hoge prijzen zeker tot 2017 onderdeel van de wereldeconomie zullen zijn. Spekkopers zijn de grote commerciële boeren in landen als de VS, Brazilië, Argentinië en Australië. Amerikaanse boeren verdienen dit jaar 87 miljard dollar, 50 procent meer dan het gemiddelde over de afgelopen tien jaar. De prairieboeren zien al uit naar hun Caribische cruises, smaalde The Economist recentelijk.

In Afrika proberen regeringen alles om het tij te keren. De Zuid-Afrikaanse minister van financiën, ANC’er Trevor Manuel, riep zijn landgenoten deze week op een groentetuintje te beginnen. Veel zoden zet het niet aan de dijk, vreest econoom Jammine. Er is maar één oplossing: de commerciële productie moet worden opgevoerd. Tot die tijd zal de wereld niet verlost zijn van beelden van hongerige en wanhopige Afrikanen.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s