Vergeten Nederlanders

Standaard

Vlakbij de Zuid-Afrikaanse metropool Johannesburg staat een Nederlands bejaardentehuis, Oranjehof. Een wooncomplex van 107 huisjes. In een daarvan woonde de 83-jarigeTweede Wereldoorlogverzetsheld Pieter Bosch. Hij werd in mart doodgeschoten bij een roofoverval, zijn vrouw raakte gewond. De schrik zit er goed in bij de bewoners, bijna allemaal Nederlanders die in de jaren ’50 en ’60 emigreerden. ’Hun’ Zuid-Afrika van toen bestaat na de afschaffing van de apartheid niet meer. En Nederland? „Den Haag weet niet eens dat wij hier wonen…” Maar ze houden de moed erin, tijdens het happy hour bij de braai.

„Mijn grootste wens was altijd om nog een keer naar Nederland te gaan, gewoon om eens te zien wat er veranderd is.” Frits Klinkhamer heeft zich erbij neergelegd dat zijn droom nooit werkelijkheid zal worden. In het aftree oord (bejaardencentrum) Oranjehof nabij Johannesburg vertelt de 68-jarige gepensioneerde slager mismoedig over hoe het allemaal mis ging in Zuid-Afrika. „Ik geloof niet eens dat de regering in Den Haag weet dat hier ook Nederlanders wonen.”

Onder de rook van Zuid-Afrika’s belangrijkste internationale luchthaven staat een wooncomplex van 107 huisjes. In de Jurgenszaal is het happy hour, want het is de laatste vrijdag van de maand. Buiten rookt de braai (barbecue). Een voorzichtig ingezette versie van ’Het kleine café aan de haven’ wordt steeds uitbundiger meegezongen door een veertigtal vrouwen en mannen met grijs haar – de melancholie is eenvoudig uit de oude stemmen op te pikken. Frits Klinkhamer zingt niet mee. Hij draait buiten de boerewors nog eens om.

Twee derde van de inwoners van Oranjehof heeft een Nederlands paspoort. En bijna allemaal zijn ze bang. Want dit is niet meer het land waar ze na de Tweede Wereldoorlog naartoe kwamen op zoek naar groener gras; en dat went maar moeilijk als je rond de 70 jaar oud bent. Bovendien werd eind maart één van hen – de 83-jarige verzetsheld en Indiëveteraan Pieter Bosch, alias Oom Fietsie – door roofovervallers in het bejaardentehuis doodgeschoten. Zijn vrouw Hannie (72) brak haar arm toen de criminelen, „een groep zwarte mannen”, haar lieten struikelen.

Sommige inwoners denken dat wraak van ontslagen bewakers in het spel was. Frits Klinkhamer is tegenwoordig voorzitter van het bewonerscomité en woont in huisje F5, waar hij voorafgaande aan de braai zijn hart lucht. „Ik zal het je eerlijk zeggen: ik zou het verschrikkelijk vinden als hier een zwarte kwam wonen. Ik stem tegen.” Na een half uur praten is de Amsterdamse tongval van Klinkhamer weer helemaal terug. En zijn meningen over de wereld, zijn eigen leven en de ’swartes’ zijn nog rauwer dan die van zijn vader, een worstenmaker die in 1952 zijn familie met financiële steun van de Nederlandse regering meenam naar het zuidelijkste puntje van Afrika.

Terugdenkend aan de overtocht met de Zuiderkruis, een tot emigrantenschip omgebouwde oorlogsstomer, verzacht de blik. „We deden er 28 dagen over. Ik vond het fantastisch!” En hoewel de aanpassingsproblemen op school niet mals waren, was wonen in Zuid-Afrika ook een enorm avontuur. „Ik zat hier voor het eerst in een auto. In Amsterdam deed mijn vader altijd alles op de bromfiets. We woonden in een tuinhuisje in Troyeville, een wijk in Johannesburg. Feitelijk was het een boys room, normaal gesproken bedoeld voor de swartes. Maar voor ons was het groot en we hadden een eigen lapje gras en een palmboom.”

Buiten komen de parelhoenders aanlopen die rond vier uur altijd te eten krijgen van Klinkhamers tweede vrouw, een Afrikaner dame – de beste vriendin van zijn overleden Nederlandse echtgenote Greetje. Klinkhamer kijkt om zich heen in het kleine huiskamertje, met aangrenzende slaapkamer. De voordeur is geblokkeerd door een bureau met een computer. „De huurhuisjes hier zijn klein”, weet hij. „Verderop in Oranjehof heb je de grotere huizen. Daar wonen de ingenieurs en andere lui die het beter voor elkaar hebben.”

De Stichting Oranjehof bidet huisvesting en ontspanning (klaverjassen, bingo, rummikub, biljart) aan bejaarden, vooral met een Nederlandse achtergrond. Het geld voor het centrum werd vooral ingezameld tijdens de zogeheten Hollandse Markten, die sinds de jaren ’70 in Johannesburg werden gehouden. De familie Jurgens schonk de stichting voor een symbolische bedrag een stuk grond van 5,5 hectare in Bonaero Park, waar in 1981 de eerste woningen werden betrokken.

„Ik was eigenlijk van plan om terug te gaan naar Nederland met mijn vrouw.” Greetje werd echter ziek en lag twee jaar in het ziekenhuis, ook een financiële aderlating. Klinkhamer dacht tijdens zijn 42-jarige loopbaan als slager genoeg gespaard te hebben, maar hij had niet meegedaan aan de vrijwillige aowafdracht. „Ik zat bij het fonds van de slagersvakbond, maar die ging bankroet toen na de apartheid opens alle swartes erbij kwamen.” Somber, maar berustend vertelt Klinkhamer verder. „Voor mij is het financieel misgegaan, veel Nederlanders zitten hier krap. Sommigen moeten onderhouden worden door hun kinderen, daar ben ik ook bang voor. Mijn generatie is het slechtst af – mijn 41-jarige zoon kan er gelukkig nog wat van maken.”

Klinkhamer moest zijn huis verkopen en woont nu inmiddels drie jaar in de Oranjehof, waarvoor hij decennia geleden bij de Hollandse club ’Onderons’ al met de pet rondging. Er breekt een voorzichtige glimlach door. „Ik was in de jaren ’60 al actief voor de bejaardenclub: oudjes ophalen en wegbrengen. Toen we Oranjehof 28 jaar geleden op poten hebben gezet, waren de meeste Nederlanders nog te jong om hier te wonen, dus kwamen er ook Afrikaners in. Maar Hollanders krijgen de voorkeur.”

Sinds 1994 is Zuid-Afrika een democratisch land, maar Klinkhamer – en met hem een hele generatie – kan er maar niet aan wennen dat de blanke meerderheid de lakens niet meer uitdeelt. „Ik ben met de apartheid groot geworden. De leiders van toen hadden wel wat water bij de wijn kunnen doen, maar het system werkte. Blanke en zwarte kinderen gingen naar school, er was geen misdaad en swartes namen hun hoed af als je hen passeerde.”

Dat de overgrote meerderheid stelselmatig gediscrimineerd werd en zwarte kindertjes naar inferieure scholen gingen, valt in de ogen van veel oudere Nederlanders – én blanke Zuid-Afrikanen – in het niet bij de door hun ervaren ellende van tegenwoordig. „Het is allemaal intimidatie”, zegt Klinkhamer. „Ze gedragen zich agressief en gaan niet voor je aan de kant. Als radiozendamateur heb ik veel contact gehad met mensen in landen als Congo, Tanzania en Kenia. Daar zijn nu ook haast geen blanken meer – dat zegt mij genoeg. Ik heb destijds heel veel voor ’hen’ gedaan. Sommigen zeiden zelfs dat ik pro-zwart was. Als je het me nou vraagt, kan ik bijna zeggen: ik ben een racist.”

Het is bijna vier uur, tijd voor happy hour. „Vroeger”, begint Klinkhamer nog eens, „toen had je gekwalificeerde pleisteraars en schilders en professionele slagers. Als ik nu achter de toonbank kijk, zie ik de vliegen op het vlees.” De supermarkten in Zuid-Afrika horen bij de beste ter wereld, maar Klinkhamer wil er niet van weten. De economie van het land groeide een decennium lang spectaculair, maar hij ziet alleen verslechtering. „De zwarte jongen die 42 jaar voor mij heeft gewerkt – en voor wie ik pensioen heb afgedragen – is nu beter af dan ik door de goedkope, gesubsidieerde huur die hij betaalt.” En dan weer, van de hak op de tak, over misdaad. „Er is iets mis met de mentaliteit van de mensen. Een meneer werd onlangs vermoord voor zijn mobieltje. Dat is barbaars.”

De veel voorkomende gewelddadige misdaad is reden nummer één voor veel blanken om de toekomst van Zuid-Afrika somber en cynisch te beschouwen. Iedereen kent wel een slachtoffer van een roofoverval of autokaping. De schrik over de gewelddadige dood van Pieter Bosch zit er bij de bewoners van de Oranjehof nog goed in, blijkt rond de braai en in de Jurgenszaal, waar inmiddels zachtjes ’De Zilvervloot’ mee gebromd wordt.

Weduwe Hannie Bosch woont nu bij haar zoon René. Praten wil ze niet, hoewel ze direct na de roofoverval enorm sterk was. „Na vijf à zes weken stortte ze in”, vertelt René. „Ze huilt nog vaak. De eerste psycholoog begreep haar niet, maar met een tweede gaat het nu wat beter.” Of Hannie ooit nog terugkeert naar Oranjehof is maar de vraag, zegt René, zeker omdat de daders niet gepakt zijn. „Zij is bang dat ze terugkomen, omdat zij hun gezichten heeft gezien. Bovendien is de herinnering aan de overval aan dat huisje verbonden.”

Die komt niet meer terug, weten haar vriendinnen in Oranjehof zeker. „Ik voel me ook niet meer veilig”, zegt Henny Davidson, die broodjes uitdeelt aan een ieder die voor 10 rand (90 eurocent) een bonnetje heeft gekocht. De bewoners kunnen maar moeilijk wennen aan de dieventralies en alarmsystemen die hun intrede hebben gedaan. „Terug lopen naar mijn huisje durf ik niet meer. Je weet nooit wie er achter de bosjes zit.” Het probleem is dat de nieuwe bewakers slechter zijn, maar twee keer zo duur, zegt Cor Beek – tot voor kort baas van het bewonerscomité. „Ze reageren goed op een alarm, maar overdag is er maar één man. Als hij naar de wc is, dan staat het hek open.”

Angst of niet, Davidson lijkt zich goed te vermaken en heeft voor al haar klanten wel een grap of een kwinkslag in petto. „Ach, ik zit hier nu ruim een jaar en het is de ideale oplossing. Als je alleen wilt zijn, dan kan dat in je huisje. Maar als je een probleem hebt, dan zijn er genoeg mensen bij wie je aan kan kloppen.” Met pretoogjes: „Dat is perfect, zeker als je zo’n kwebbelbek bent als ik.” Naamgenoot Henny Kraneveldt (76) valt haar bij. „Het is hier gewoon heel gezellig.”

Het G-woord verraadt echte Nederlanders overal ter wereld. Vrijdag is ook de dag van het Nederlandse winkeltje, ook al zo typisch. „Nasi goreng, Albert Heijn-producten, erwtensoep, appelstroop, Bolletje beschuit, drop… alles wat Hollands is verkopen we”, zegt Rita Staarman (65) trots. „En we draaien een flinke omzet en die komt Oranjehof ten goede.” Tijdens de jaarlijkse meimarkt werden dit jaar zelfs zoveel oliebollen, poffertjes, kroketten en andere lekkernijen verkocht, dat het Oranjehof 80.800 rand (7000 euro) opleverde.

Melkboer Henk van Harn (72) overweegt ook naar Oranjehof te verkassen. Net als zijn goede vriend René de Klein (62) kan hij zich regelmatig een reisje naar Nederland veroorloven. „Luister”, zegt De Klein. „Zo slecht is het hier helemaal niet.” En Van Harn valt hem bij, maar hij heeft dan ook een relatie met een kleurlingvrouw. „Sinds 1992 al! De blanken kijken me altijd met grote ogen aan. Dat gaat nooit over. Maar wat mij betreft zijn zwarte mensen hier welkom. Ze moeten gewoon schoon, netjes en vriendelijk wezen, net als iedereen.”

’Daar bij die molen’ blijkt het laatste liedje van de middag. Guinea-veteraan en gepensioneerd vliegenier Beek trekt wat lotjes, deelt een paar exemplaren van zijn ’Hofbode’ uit en sluit de boel af. „Cor houdt het hier bij elkaar. Hij heeft de bewonersvereniging opgericht en zonder hem valt alles uit elkaar”, zeggen Van Harn en De Klein. Beek gaf zijn Nederlandse paspoort op om de Zuid-Afrikaanse luchtvaart te kunnen vertegenwoordigen in gesprekken met de overheid. Naar Nederland gaat hij daarom niet. „Ik heb twaalf jaar in militaire dienst gezeten voor Nederland, dan ga ik nu niet voor een visum betalen!”

Beek ergert zich aan de euro’s die de ambassade in Pretoria uitgeeft zodat Nederland goed voor de dag komt tijdens het wereldkampioenschap voetbal van volgend jaar. „Maar voor een bijdrage van de veiligheid in de Oranjehof en bejaardencentrum De Meerpaal in Pretoria zijn ze niet thuis.” Klinkhamer heeft het einde van happy hour niet afgewacht. „Vroeger stonden de deuren hier tot negen uur ’s avonds open. Nu zitten we als het donker wordt achter slot en grendel. Zeker nu Pieter Bosch dood is – het was zo’n vriendelijke kerel. Mensen zitten in de zenuwen en durven niet meer over onze paadjes te lopen. We wilden een rustige oude dag tegen een goede prijs. Waar wij naar gestreefd hebben in de jaren ’60 is nu verpest.”

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s